O knjizi JABUKE HESPERIDA

 

Proza u nestajanje / Bogdan Arnautović. – [U] "Srpki glas" (Topusko). – God. 2, br. 15 (juli, 1991), str. 20.

Knjiga pitanja / Dragana Panić. – [U] "Narodna armija"(Beograd). – God. 46, br. 2692 (14. februar, 1991), str. 30.

Konstrukcije, smrti & aforizmi / Nenad Šaponja. – [U] "Polja" (Novi Sad). – God 38, br. 395-396 (januar/februar, 1992), str. 58.

O knjizi APOKRIFI O FURTULI

 

Otpad edenskog vrta / Mila Stefanović. – [U] “Povelja” (Kraljevo). – God. ?, br. 3 (2003). str. 161-165.

Skarabejština kao planetarni trend / Nebojša Devetak. – [U] “Dnevnik” (Novi Sad). – (18. februara, 2004), str. 21.

Hristizirana biografija zla / Zoran M. Mandić(Beograd). – [U] “Književni magazin”. – God. IV, br. 34 (april, 2004), str. 42-43. (Danas)

Postmoderni roman s molitvenom poentom / Stojan Đorđić. – [U] “Zlatna greda” (Novi Sad). – God IV, br. 30 (april, 2004), str. 67-68.

Rok trajanja / Slobodan Vladušić. – [U] “Politika”. – God. 101, br. 32555 (subota, 26. jun, 2004), str. B5.

Mila Stefanović
OTPAD EDENSKOG VRTA

Izolovanost osetljivih tema, istrošenost jezika, ali ne i u prostoru prećutanog, potiskivanje zarad predrasuda, večno trajanje književnog licemerja i kolektivne cenzure, obnavlja se novom knjigom Apokrifi o Furtuli Mirka Demića.Prethodno objavljene knjige su koncetrati jedne pozamašne, ali savladane, lektire iz različitih književnih epoha. U stvaralačkoj hronologiji autorova pažnja se pomera sa imaginacije vatrom (zagonetka Napoleon) i fenomena izgubljenih knjiga (traganje za Šulcovim Mesijom) na provocirajući esejistički tekst o analnosti zla i estetici ružnog. Promeniti stereotipe i uspostaviti novi poredak u književnosti nije novina, ali je paradigma ovih resursa književnih preokupacija prilog retkim stvaralačkim postupcima koje nalazimo u kontroverznoj i neobičnoj knjizi Mirka Demića. Autor u ovoj knjizi liči na junaka moderne drame apsurda koga razjeda privid ljudske sreće i stvarnost počinjenih zala.

Kako razlike između horizonata izvornog teksta i tolkujućeg pisma čine nesvodivom razliku između autora i njegovog tumača, mogućnost približavanja središtu teksta ostvaruje se kao čitanje pisanja Knjige o odsutnom. Pre svega autor je napravio kolekciju nezauzetih mesta u registraturi književnih tema. Izborom rekvizita, nusproizvoda ljudskog duha i ljudskog tela esejistički je razvio fenomen zla, sveprisutnog i neizbežnog u minulim i savremenim civilizacijama. Nenapisano iz domena zla kompenzira se označavanjem preko fragmenata i citata značajnih dela svetske i naše književnosti. Sprega dokumentarnih elemenata i bujica citata je osnovna koncepcija ovog Demićevog dela. Skriveni etos je borba protiv maske, tj. konvencionalnosti i društvenog privida, u ime individualne istine; čemu toliko individualnih žrtava u ime opšteg spasenja, osnova je fokusiranja piščeve energije. Dominantnost citata je literarno pokriće i posredovanje između znakovnog sveta i materijalne zbilje.

Organizacija Furtuline priče pretvorena je u predmet igre, možemo reći i autora i čitaoca. Čas je to priča u žanru biblijskog jevanđelja, zatim kratke proze i, u finalnom svođenju stradanja, dramski predstavljena; posebno je intrigantna zaokupljenost didaskalijama. Intertekstualnost uspostavlja mrežu nad svim leksičko-enciklopedijskim odrednicama. Senke biblijskih tekstova preobražene su iz pozitiva u negativ. Edenski vrt nije uzgajalište ljudske vrline, ono je rodno mesto ljudske patnje i greha. Celokupna građa u asocijativnom nizu podseća na rendgenski snimak Šošinih tuberkuloznih pluća- kostura obavijenog vlažnim tkivom, koju umesto ulepšane fotografije ljupkih crta života, nosi njen obožavalac Hans Kastrop. Provociranje tekstom, koji korespondira sa mitskim senkama i mnogim tramsformacijama kulturološkog modela postojanja čoveka u prirodi i društvu, odvodi nas u nove avanture čitanja i književnih sloboda, ako tu slobodu shvatimo kao instancu čitaoca. Zarobljeni u determinantama između naše oralnosti i analnosti, zabašurujemo negativne produkte sopstvenog i kolektivnog postojanja. Književnost je prebukirana dokazima o genetici ljudskog zla i njenoj razmnoženosti. U Demićevoj verziji književnost je, između ostalog, deponija čovekovih gadosti i varvarstva.

Novi prebacivač pojavljuje se u knjizi o Furtuli, umesto kostura, oko koga deblja meso priče, sada se predmet pisanja konvertuje u izmet. Status upotrebljenih reči iz fekalne proizvodnje prevazilazi tretman značenja, indeks tih reči je metonimijskog karaktera, bez obzira na piščevo gađenje nad indoktiniranim čitaocima. Upozorenje, da se ne uvažava eufemizam svojstven ljubiteljima lepe književnosti, preti da smanji i onako malobrojne konzumente knjiga nad kojima se dodatno rasuđuje. Nužda zagađivanja iziskuje eliminaciju naših i tuđih govnjivih tragova, i ako nije reč o metafori onda zapadamo u nihilizam. Homo fekalius postaje čovek tek kada prorade sve mentalne funkcije. Povratak u idealizam ostvariće se onog dana kada se fiziologija suštine – razdvajanje na čisto i nečisto, umesto u unutrašnjosti stomaka bude odvijala na nivou duhovnosti sveta, pod uslovom da svi imaju isti prerađivački aparat. Ta estetika istovetnosti je neizvodljiva, ali je u gomili naglašenih različitosti poželjno ukidanje zla, ma koliko to pretilo ukidanju sveta.

Demićev traktat o zagađivanju ima svoj redosled, prvo je bila glad, potom se čovek najeo, pa zagadio i sebe i okolinu. Glad nije samo fiziološko stanje, to je najjača i vrlo izvesna pretnja čoveku. Manipulacija moćnih nad slabijima vezuje se za glad, primarnu za hranom i sekundarnu za duhovnim ispunjenjem. Ta manipulacija sa gladnima zauzela je prilično prostora u knjizi. Mnogo toga vezanog za ljudski organizam i njegov duh obrazloženo je u ključu fiziologije zla. Istina je da smo od Biblije svi na istom, ali nas razdvaja gustina duhovnosti ili prednost izabranih da na vreme spreči pošasti. Metaforičnost prosvetljenja je u naznakama, ni Bog nije čist čim se u njega sumnja, mi smo
još manje jer smo naslednici onih koji su ga razapeli.

Uslovljenost između literature i nužnika je po Demiću neraskidiva; mnoga dela završila su na đubrištu civilizacije, a mnoga će se naći tu neizostavno. Funkcija đubreta i kanalizacionih sadržaja kreira se na nov način. Tržište je pospešilo industriju koja briše trgove zagađivanja. Prvo smo imali čistače u karnevalskoj književnosti, u rableovskom, pa potom u kolabrenjonskom maniru. Sada nas opsedaju oni što oplođavaju svoj kapital na sadržajima fizioloških potreba. Ta civilizacijska novina je polazna tačka svim naknadnim čistuncima. Po nekoj slobodi nameće se preokupacija o rastućoj proizvodnji sredstava za higijenu i ulepšavanje. Čim stupite u prostor razvijenog sveta prvo što morate da naučite jeste kodeks o odlaganju đubreta. Svemu se zna red i ništa ne sme da smrdi, iako nas smetlišta zatrpavaju i truju. Nema pomena o tehnologiji prerade duhovnog otpada na kome insistira Demićev tekst. Ali intelektualci zapadnog sveta uveliko upozoravaju na predstojeće: Većina radi ono što se u sličnim situacijama uvek i radilo: čisti. Što više smrde oni alegorični leševi u ormanu, to više moraju da blješte pločice u kupatilu. Budućnost pripada reciklaži, a brojni šareni kontejneri za belo staklo, zeleno staklo, papir i plastiku značajno doprinose boljem izgledu gradova. (Henrik Broder Analnost zla, predgovor nemačkom izdanju eseja Hane Arent Posledice nacističke vladavine). Srećni logori su budućnost sveta, u njima će biti očišćeni svi smradni tragovi, samo će rajski vrtovi podsećati da je tu nekad bio zametak svih zala.

Sve biografije stradalnika od Hrista do današnjeg dana vonjaju na tragove ljudskih zala. Kazne, progonstva, zatočeništva svih vremena stale su u sadržaje mnogih kibli koje zatvorski čistači ne mogu da sklone, bez obzira koliko dugačke bile drške kojime se ta nečistoća iznosi iz bivših logora. Bodlerovo Cveće zla hrani se na gnojivu oronule civilizacije: Živi đavo drži niti što nas miču! / Mi ljubimo stvari sve gadnije i niže, / Svakog dana Paklu za korak smo bliži / I ne gade nam se smradovi što niču/. Putevi izbavljenja prohodni su samo prividno, uvek kratkotrajno. Svest o grehu po pravilu dođe kada nema snage za iskupljivanje. Bodler je uočio da je to za civilizaciju bilo kasno polovinom 19. veka.

U Demićevoj fragmentarnoj prozi nema citata ženskih autora, a upravo su one dodatno nečiste. One rađaju poklonike zla i otuda naknadna problematizacija kako zaustaviti to upravljanje imovinom zla. Skonost ka ublažavanju i poetizovanju čednih perspektiva iz ženskog ugla nalazimo na mestima gde grubosti jezika pristoje. Tako Margaret Jursenar u Hadrijanovim memoarima promišlja poslednje trenutke u bolesti velikog vladara koji se lišavao hrane. Njegova upitanost korespodira sa Demićevim menijem u Apokrifima o Furtuli. Hadrijan preispituje svoje zasluge i učinke: Nemoj me vređati smatrajući me za običnog poklonika lišavanja: obred koji odigrava dva ili tri puta na dan, a cilj mu je da održava život, svakako da zaslužuje našu punu pažnju. Pojesti voćku, znači uneti u sebe lepu, živu , stranu stvar koju je othranila i odnegovala zemlja, kao i nas; to znači prineti žrtvu, samo tu sebe više volimo no stvari.(…) Nikad nisam zagrizao ceo vojnički hleb, a da se ne zadivim što će ta teška i gruba masa umeti da se pretvori u krv, u toplotu, možda u hrabrost. Ah, zašto moj duh, i u svojim najboljim danima , ima samo jedan deo te moći. Hadrijan svodi bilans na izmaku, kada je teško u prisustvu lekara ostati car: Oko praktičara je u meni videlo samo tokove, smešu limfe i krvi. Margaret Jursenar izbegava da ukaže na tokove organa za varenje, dokazujući da je prećutkivanje bolje.

Produkcija jela, hrane za telo i duh su u ženskoj kompetenciji. Jesu li u Demićevoj kuhinji svi kuvari androgini? A koliko je stara kulinarska veština, dokazuju antički spisi, jedinstveni i usamljeni pisani spomenici kulture privatnog života. Pomeni o kulinarskoj literaturi su mnogobrojni: Enejev spis Poslastice, Katonova uputstva o jelima u delu O zemljoradnji, Varonovi i Kolumelovi spisi, kao i čuveni Apicijev kulinarski spis Rimski kuvar. Ova poslednja knjiga , čiji je autor, priređivač i prevodilac Slađana Milinković, pripremljena je za objavljivanje u izdavačkoj kući Stilos iz Novog Sada, koja je objavila i kontraverznu knjigu Mirka Demića Apokrifi o Furtuli. Da ne biste hranili zle misli jedite jabuke, zgotovljene još u biblijska vremena i u Demićevoj pesničkoj radionici. Recepti su privatna stvar baš kao i odlazak u toalet. Da li je, objavljujući ovu knjigu, Mirko Demić izlučio i svoju književnu hrabrost, videćemo u nastavku priče o prošlim i budućim počiniocima i žrtvama zla?

Knjiga pred nama je fragmentarna proza o razračunavanju između optimističke pozicije dobra u čoveku i nihilističkog nasleđa njegove uloge u zlu. Tekst relativizuje vrednosna merila lepog, dobrog i istinitog, ali i traži ukidanje metafizike zla, začetog u Edenskom vrtu.

Zoran M. Mandić
HRISTIZIRANA BIOGRAFIJA ZLA

Na sceni savremenog srpskog romana Mirko Demić je veliko, iznenađenje. Iznenađenje, koje je, samo, sebi preporuka za vaganje izvaganog, naročito, u poslovima imaginarnog redoslediranja dela čijim autorima su utvrđeni književni rejtinzi. Koji su svesni da nema ničeg nepoznatog danas u savremenom srpskom romanu bilo u kom smislu. Da je sve registrovano. Rubrucirano. I invetirano. Sa generskim dosijeima. Ali, vratimo se Demiću, njegovom romanu Apokrifi o Furtuli, koji o svemu tome na nesebičan način izveštava, ili skreće pažnju, uprkos, brojinim zamkama u koje ta pažnja može da upadne, ili bude gurnuta “bočnom silom” neke posrednosti. Naročito, one otvorene za davanje saveta, čak i naloga, kako se treba pisati roman. da bi se o njemu razvila recepcijska priča. Onih na čija su imena zavode takva savetovališta. I drugi distributivni centri.

Malo je reći da je Mirko Demić darovit pisac, ali dovoljno je, sasvim dovoljno, za ovakvu promociju njegove književne pojave, ili o jednog ovakvog starta, istaći da je lucidan, da razume, kako “život”, tako i “smrt” jezika, “koji je nastao kada je razumevanje prevršilo svaku meru, a čovek progovorio iz straha od smrti jezika”. A, takvi pisci imaju šansu za opstanak i kada pišu samo po inerciji, jer od inercije mogu da se brane svešću o statusima i mandatima “upadljivo dvodimenzionalnih reči”. U čije “ispisane sasude” je sve teže uliti nekakvo značenje, koje se u nedostatku “posuđa” reči razlilo po mnogobrojnim zemaljskim i nebeskim pukotinama. Među kojima je potrošenost reči” postala opšte mesto. I “problem velikog broja posuda koje treba ispuniti sa ono malo preostalog značenja”. Ono, što u izvesnom smislu počinje od Flobera, koji je izrekao da je “život kratak, a umetnost duga, čak nemoguća kada se piše jezikom do kraja pohabanim, trošnim, oslabljenim, koji puca pod rukama čim se zategne”. Demić je svoje Apokrife o Furtuli napisao na jeziku u koji više ne veruje, kao Pol Valeri, na jeziku u kome se, po Encensbergeru, dogodila “bezglasna katastrofa”, a po Hamvašu “koga je preraslo postojanje”. Pišući svoj esejizirani roman Demić je imao na umu i žaobu Rolana Barta za “dobrim srećnim vremenima govora”. I uverenje Šklovskog po kome su “sada reči mrtve a jezik nalikuje groblju”. U tom opredeljenju on se čak usudio da prutivreči jednom Borhesu obraćajući mu se rečima, “da na svetu ne postoje četiri priče, već jedna jedina – Hristova (Hristosova)”, te da je bilo potrebno da protekne mnogo vekova a bi se dospelo do tog saznanja.

Čitajući tako Demićeve Apokrife o Furtuli i nastojeći da ih u svesti svedemo na onu vrstu razumevanja, koja u svakoj “ličnoj ravni” čitanja ima sposobnost uočavanja njihove osnovne matrice, ili one “romaneskne niti”, koja poput silikona svojom lepljivošću vezuje tkivo teksta sa egzibicionizmom metafora i drugih figuralnih pomagala, uočićemo koliko ti “apokrifi” liče na “beskrajne mogućnosti variranja” i destabilizacije “eventualnog straha od jednoličnosti i praznine”, odnosno na čitanje, koje može biti po Borhesu, izvor svakog pisanja: poezije i filozofije. Legende i bajke. Onako kako književnost rađa književnost, čak i u rigidnom poslovanju sa intelektualnim operacija: metatekstualnosti i citatnosti.

Rečju Demićev roman o Furtuli mogao bi se označiti pričom koja naslućuje doživljeno čitalčko iskustvo sa prethodnom emocijom, koja nije samo intelektualna. Koja je “otkriće emocije”. Diktat “neke nepoznate sile”, pred kojom je “svaki živi stvor, bar na čas, svedok zla”. A, zlo se širi umnožavanjem svedoka, pri čemu je svedok poslednji čuvar zla. Svedok koji zlu daje verodostojnosti. Sa te tačke gledanja Demićev roman karakteriše stil koji se zasniva na ironiji pisan u ekstazi, sinhraziji, mimezisu, pobuni, razaranju, sarkazmu, koji u prenosnom kontekstu podržava “filozofiju” romana, kao “književnost objekta”, odnosno ideju po kojoj je poetika teksta važnija od stvarnosti. važnija od onog o čemu govori. S druge strane kod njega postoji naboj da se stvari saopšte sa velikom “žestinom i intezitetom”. To “saopštenje” imaginirano je u liku “rečnika” iz kog Demić komentariše enciklopedijske pojmove folozofije, literature i književnosti. Sveta i vremena. Apokrifa i citata. Zaborava i straha. Svedočenja i pristajanja na neredigovanu zbilju kolapsa. Beznađa. Kolotečina. A, sve to kroz prizmu biblijske biografije o Hristosu. O početku i (ob)računu sa zlom. Sa zločinstvima, koja su ljudi usvojili kao “red vožnje”, uz opasku “da čovek sve odlučnije hoda kroz svet i vreme, i što mu pogled bludi sve više i dalje, on sve manje gleda kuda hoda i gde staje”. Na izvestan način to gledište je prilično široko. Ima harizmu oslobođenog mišljenja. Od hipokrizije. Od “zidova crkve koju su (pre)ćutali svedočenja i srušili se”. Demić je shvatio opšte konture (žanr i formu) tog gledišta. Njihovo dospeće u telo romana. Sa reminiscencijama. Stavovima. Osećanjima. Digresijama. Navodima. Prepiričavanjima. Tim shvatanjem je na lucidan način otvorio zanimanje za pitanja o “pravima malog čoveka” usred potrošenog jezika. Učinio je je to sa mnogo strasti i ozbiljnosti hladnokrvno se držeći sa biblijski gelender istorije. Njene mnpogobrojne: slike, misli i vizije. Etike.

Stojan Đorđić
POSTMODERNISTIČKI ROMAN S MILITVENOM POENTOM

Svoj novi roman “Apokrifi o Furtuli” M. Demić je sastavio od sedam različito napisanih poglavlja, s molitvom na kraju “Hriste, bože”. Demić skora da i nije morao dopunjavati naslov pozivanjem na konvenciju o pronađenom rukopisu i označavati sebe tek kao priređivača, jer njegov roman i bez toga ne izgleda kao da ga je napisao neki romanopisac, već pre nekoliko anonimnih pisaca drugih i to mahom neumetničkih žanrova. Prvo poglavlje nosi naslov “Furtulino jevanđelje” i tako je i napisano, potpuno u biblijskom tonu i stilu, u šezdeset i šest numerisanih rečenica, kao kratka povest o životu i stradanju Radeta Furtule u logoru Jasenovac. Po optužbi u za navodni pokušaj bekstva, logorska vlast izvršava nad njim svoju paklenu egzekuciju naređujući dvanaestorici ostalih logoraša iz njegove barake “da ga moraju umoriti do svanuća”, pod pretnjom da će, ako to ne urade, “svi do jednoga u mukama postradati”. Monstruozno smaknuće nedužnog logoraša svezanog za stub pored kible završava se groznim prizorima mešanja “Furtulinog mozga sa pogani njegovom i i pogani Dvanestorice njegovih sapatnika”.

Slika kible i fekalija poslužiće kao tematska veza za sledeće poglavlje “Civilizacija skarabeja”, koje je većim delom napisano u formi esejističkih fragmenata o čovekovom odnosu prema izmetu, u raznim vremenima i raznim civilizacijama, a završeno parabolom o skarabeju, insektu koji polaže jaja u kuglice izmeta i u toj smradnoj posteljici leže potomstvo i održava vrstu. Pri kraju svog bizarnog spisa narator ovog poglavlja pomenuće i Furtulino stradanje i time priču vratiti njenoj pravoj temi posle tog neočekivanog i mučnog ekskursa u fekalomanske fenomene, u odvratno.

U trećem poglavlju logorsko smaknuće se evocira po drugi put i to u nešto razvijenijem i ekspresivnijem umetničkom obliku pozorišne inscenacije s ciganskom muzikom. Ali naslovom “Inetermeco” ovom poglavlju kao da se umanjuje njegovo mesto u celini romana, mesto kratkog prekida i umetničkog ekskursa pre nego što se pređe na ostale priloge, koji su napisani u formi opštijih razmatranja. Svako od tih razmatranja ima svoju posebnu temu, poseban oblik, nove protagoniste i drukčiju značenjsku dimenziju. Njihovi autori ostaju u svim poglavljima anonimni, ali im je pozicija posebno artikulisana, bilo u prvom licu, sa slabijom ili jačom merom prisustva, bilo na najposredniji način, u drugom licu množine, apostrofiranjem svih kojima se obraća. Pa tako, u formi enciklopedijskih odrednica Demićev narator uzima neutralni, učeni ton i govori o različitim fenomenima koji se mogu dovesti u vezu sa temom smrti i umiranja nižući jednu za drugom dvadesetak lapidarnih odrednica čije su teme smrt jezika, bolest, apokalipsa, zlo, zatvor, strah, ubistvo, ćutanje, apokrif, logorska muzika itd. Ipak, nije prva namera ovog anonimnog enciklopediste da predstavi razna poimanja i poznatije ideje o umiranju, već da ih propusti kroz vlastita saznanja, od kojih mu je najvažnije ono konačno saznanje smisla čovekovog postojanja, saznanje o tome da čoveka čeka samo jedna sudbina “ona Hristova, iz koje su izvedene sve ostale, nesavršene i kvarljive”, što na svoj način potvrđuje i Furtulin primer, na koga se poziva i ovaj Demićev autor” hvatajući priključak za početnu fabulativnu nit romana. Za tezu koju zastupa on ima jači argument – iskustvo vlastite sudbine, paradoksalno potkrepljen okolnošću koja se, nekako, razabire, naime, da on svoj spis piše na ovom svetu, dakle, posle iskustva sopstvenog umiranja.

Na Furtulin primer kao jedan među drugima neće se pozivati autor poglavlja “Traktat o svjedoku”, koji, “nakon dugog i tegobnog življenja”, takođe, iz “nebeske prespektive” iznosi “nepristrasan sud o svojoj nebeskoj obajvi”. Umesto na priču o Furtuli on se poziva na jednu drugu priču, na vlastitu sudbinu, po stradalništvu podudarnu Furtulinoj: sudbinu žrtve zločinačkog klanja u crkvi. Njegova pozicija, koju on zauzima pišući svoj mali traktat o svedoku nije, međutim, prevashodno etička, jer se on i ne bavi problemom svedoka o moralne i moralne odgovornosti očevica zločina, no govori upravo o
žrtvi zločina, koju eufemistički naziva svedokom. On to i ne doživljava kao eufemizam; to je njegov ključni obrt: da žrtva postane svedok i to onaj najpouzdaniji a smisao tog obrta je, naravno, u tome da sama žrtva dođe do reči i pored svog tragičnog stradanja i uprkos zločinu kojim je ubijena i reč žrtve. Kao očevidac vlastite pogibije, nesrećni svedok i dokaz neminovnosti Zla, koje mu je, kao svedoku, jdino što ga može snaći. Za razliku od žrtve, svedok-žrtva ima i druga iskustva iz zamršene fenomenologije mučeništva i stradanja, na primer, iskustvo stida pred xelatom, koje oseća intenzivnije od samosažaljenja, ili od osvetoljubivosti, pa čak i od želje za izbavljenjem. kao očevidac vlastite pogibije, on zapada u neku vrstu fatalizma izvodeći zaključak da je sudbina svedoka koja ga je zadesila bila jedini ishod koji ga je mogao snaći, da je to bilo neizbežno i da je, isto tako, i Zlo jedna
neminovnost, a kako sudbina nije pripalo njemu, već drugima.

Ako je prvo poglavlje bilo biblijska priča o mučeništvu, kao suva skica i narativna podloga za razvijenija tumačenja, ako je drugo, u stvari, u esej i parabolu zaogrnuta prva reakcija, reakcija gađenja i zgroženosti, kao autentična i nezamenjiva podloga tumačenja, ako su četvrto i peto analitička izvođenja prvih uopštavanja i objašnjenja, dotle je peto poglavlje, pod naslovom “Poslanica Dvanaestorici” saopštavanje glavnih ideja i poruka do kojih Demićev narator stiže. Tu više nema ni naracije, ni emotivne evokacije, ni dramske inscenacije, ni učene rasprave i tumačenja, već ima samo ideja, iskristalisanih istina koje se sipaju u lice kao koncentrisani oblik semantičkih potencijala svega što je prethodno rečeno. Tu se naracija, iako tek započeta, povlači pred bujucom aforizama, gnoma i kletvi.

Romaneskne naracije, zapravo, i nema u “Apokrifima o Furtuli”, priča se odmeće i skriva u kraća objašnjenja, zaključke i poruke, a romaneskno viđenje glavog događaja i junaka se sažima u nekoliko posebnih esejističkih elaboracija. A one se izvode u jednom sasvim izmenjenom, čini se u pravi mah, više paradoksalnom nego apokrifnom semantičkom ključu, s obzirom na okolnost a ipak ne živimo u doba srednjevekovnih kanonskih istina, već znatno slobodnijih i relatizovanih misaonih preokupacija.

A, u stvari, Demićeva literarna interpretacija logorskoh smaknuća crpe svoju snagu baš u apokrifičnosti, u totalnoj deziluziji, prema kojoj su i paradoks, makar razvijen do apsurda, ili krajnji pesimizam tek do pola ispijena čaša žuči. Ako je dve hiljade godina od poznatog žrtvovanja radi izbavljenja od zla. i danas, brutalno ubijanje, prosto, činjenica čovekove stvarnosti, onda se time poništava sama mogućnost izbavljenja podnošenjem žrtve, a žrtvovanje nije ništa drugo do iluzija, zapravo način da se izbavljenje odloži, a ubijanje nastavi. Ako pesimistički odgovor odiše gorčinom, onda doživljaj nemogućnosti izbavljenja žrtvovanjem, posle tolikih primera uzaludnih žrtvovanja, posle tolikih primera uzaludnih žrtvovanja, koji ne znače ništa drugo do najavu budućih žrtvovanja, a upravo je to doživljaj koji izbija iz Demićevog romana jdva da se može odvojiti od gađenja samo, ako nije gađenje samo. Reklo bi se, težak, pretežak doživljaj za bilo kakvu interpretaciju; a umetnička
obrada toga doživljaja nezahvalan zadatak, od kojih mnogi okreću glavu, ali poneki savremeni umetnik, evo kao Demić, srećom, ne.

Nebojša Devetak
SKARABEJŠTINA KAO PLANETARNI TREND

Već u samom naslovu knjige Mirka Demića Apokrifi o Furtuli naslućuje se nešto mistično i tajanstveno, našto, naravno, upućuje leksem apokrif čije značenje nas i vodi u tom pravcu. Dodatnu mistifikaciju, odnosno nedoumicu autor pobuđuje time što se čitaocu predstavlja kao puki priređivač tekstova o Furtuli. Da se radi o maštovitoj zamci proniknuće svaki lucidniji čitalac ako pročita moto na početku knjige preuzet od Rejmonda Federmana u kojem između kojeg stoji da je postmodernizam kao književni pojam izmišljen da bi se bavio holokaustom. Sad je već jasnije kojim će se postupkom i zbog čega Demić poslužiti u pisanjuove knjige. Knjige, velim, jer joj je kao i većini postmodernističke literature nezahvalno određivati žanrovsku pripadnost iako u CIP-u slovi kao roman.

Prvih nekoliko stranica naslovljenih Furtulino jevanđelje i pisano je u formi biblijskog spisa kroz koji nas autor upoznaje sa glavnim likom Furtulom, začetim negdje u okolini Sarajeva, u majke Marije blagoslovene među ženama, još dok se nije sastala sa njegovim ocem Josifom. Već ovim novozavjetno prepoznatljivim detaljem Demić “priprema” čitaoca za njegovu daljnju, mučeničku, odnosno hristoliku sudbinu, koja će ga jednog dana vagonom treće klase dopratiti u Jasenovac, gdje će ga zatvoriti sa dvanaestoricom (nikako nije slučajan broj) njegovih sapatnika, logoraša. Jedne noći ustaše, koje Demić ne imenuje već ih metaforički opisuje kao ljude sa samoglasnicima na kacigama hapse Furtulu u nužniku optuižujući ga da je namislio pobjeći iz logora. Vraćajući ga u baraku među dvanaestoricu osuđenika kojima narediše da ga moraju do jutra likvidirati ili će sami završiti u teškim mukama. Pošto ni jedan od ove dvanaestorice ne htjede da ga ubije, nakon višečasovnog dogovaranja odlučiše da ga vežu za stub blizu kible, pa kako koji bude išao da vrši nuždu da ga udari motkom ili sjekirom. Mala nužda – udarac motkom, a velika – ušicama sjekire. Ovo bi, uglavnom, bila okosnica priče o jezivom Furtulinom kraju.

Demić, međutim, ne ide narativnim, pravolinijskim i realističkim postupcima oblikovanja romana; klasično ispričan sadržaj priče stao bi na stranicu dvije, što bi jedva zadovoljilo formu kratke priče. Njemu je ova slika iz jasenovačkog pakla poslužila samo kao povod da progovori o opštem zlu, o zlu koje prati čovječanstvo korz istoriju, o zlu danas i ovdje, o zlu u mnogim oblicima i pojavnostima, o metafori zla od koje nema odbrane.

Tako će se u polavlju Civilizacija skrabeja pozabaviti fenomenom izmeta, odnosno sranja, kojim presonifikuje onu karakterlošku osobinu kod ljudi koje obično zovemo seronjama ili seratorima.Navodi tu Demić sijaset primjera iz književnosti: od Rablea,Vinavera, Flobera, Zupana, Bahtina, Pekića i mnogih drugih koji su se na bilo koji način barem “očešali” o ovu temu, konstatujući da je literatura o govnetu nepregledna, ono samo menja odore i manifestacije kroz koje se javlja. Ovo poglavlje je dobilo naslov po skarabeju koji se u narodu obično naziva balegar ili govnovalj, dakle po insektu koji čitav život provede bakćući se sa balegom, odnosno izmetom. Skarabejština je toliko uhvatila maha, tvrdi Demić, da je postala planetarni trend. Čitalac bi se mogao zapitati, pa dobro kakve ovo ima veze sa tragičnom sudbinom jednog logoraša. A ima, i te kako ima. Pisac se, naime, poslužio jednom
provjerenom formulom depatetizacije metafore koju je u svojim djelima provjerio i obilato koristio Danilo Kiš, posebno u romanu Bašta, pepeo. Apokalitičnom osjećanju svijeta Demić je, slično Kišu, dodao kao protivtežu maskirani humor iz kog proističe ironija i na taj način ublažio katastrofičnost i neizbježnu patetičnost teme. Ovo poglavlje obiluje citatima, ali koji su tako vješto ukomponovani da funkcionišu kao sjajno protkana esejistička cjelina, mada će se autor u drugom poglavlju koji čine odrednice njegove lične enciklopedije narugati citatima kao ortopedskim pomagalima koji nam umanjuju stepen invaliditeta i odmenjuju amputirane ekstremitete.

Nerijetko je Demićev tekst toliko zgusnut i značenjski stiješnjen da porima oblik aforizma, naravno u najboljem značenju te riječi: Ubijanje je jedini uspeo djalog između dva čiveka ili Jednima skidaju kape, drugima glave, a pokatkad to zvuči i vrlo poetično: Zlo se smije stisnutih zuba. Zlo plače razdragano ili humorno-filozofski: Nakon raspeća ništa više nije kao što je bilo: ni za raspetog ni za nas itd. itd…

Uz fiktivni biblijski tekst “odjeven” u formu jevanđelja, citate uobličene u esej, dramski intermeco, lične enciklopedijske odrednice, autor koristi i formu poslanice, te svjedočnastvo naslovljeno Traktat o svjedoku posvećeno senima Ljubana Jednaka (kojeg on ovdje ne imenuje, odnosno nagovešćuje samo inicijalima), ali onima koji su imali prilike da se upoznaju sa jednakovim publikovanim svjedočanstvima o pokolju u glinskoj crkvi neće biti teško prepoznati njegove izjave, iako su one u ovom slučaju Demićevom rukom stilizovane i briljantno inkorporirane u literarne svrhe. Ovaj autor je, dakle, od srče razbijenog svijeta opustošenog Zlom koje sve obesmišljava i potire, a bespomoćnog pojedinca ponajviše, stvorio novu stvarnost koja doduše više ukazuje na bivše užase i besmislene ljudske postupke, nego što ulijeva nadu u sabiranju i promišljeniju budućnost. Međutim, zadatak pisca i nije da pridikuje i prorokuje, već da razotkriva i to što je naumio da kaže, da kaže na samosvojan i ubjedljiv način. Mada bi se moglo reći da kroz ovo djelo struji latantni fluid vjere i božanskog naahnuća, posebno uPoslanici dvanaestorici, i na kraju knjige moitvenom obraćanju Hristu, Demić kao da je imao na umu i onu Sioranovu misao da je teško zamisliti veću ravnodušnost od one koja proishodi iz božanskog pristupa vulgarnom činu. Spoznati zlo, a ostati ravnodušan prema njemu ili ga prećutati za Demića je očigledno etički neprihvatljivo. Zato je ova knjiga i nepristajanje da se u ime Boga, vjere i viših idealističkih ciljeva proizvodi novo zlo oblikovano bolesnim maštom mistika, crnomantijaša, autokrata svih fela, kojima moralni kodeksi služe za podsmijeh, a životna filozofija im je onaj Njegošev stih bič sam božji ja spleten za tebe.

Zatvarajući korice ove nesvakidašnje i uzbudljive knjige, zasigurno jedne od najzanimljivijih u ovogodišnjoj domaćoj izdavačkoj produkciji dođe mi na um i jedna Sokratova dosjetka u kojoj Atinu upoređuje sa mlitavim konjem, a sebe obadom koji pokušava da ga probudi i održi u životu. Pogađate, nadam se, i zašto.

Slobodan Vladušić
PROTIV TAJMINGA

Kada se piše o knjizi koja u centar svog sveta stavlja logor – u slučaju Demićevih Apokrifa o Furtuli, onaj koji se nalazio na obalama Save – nužnost pre nego originalnost ili logičnost, nalaže da se tekst započne sa Kišovom odsečnom tvrdnjom o logorima. Evo, dakle, kako ona glasi : »Svaki pokušaj, makar i najzaobilazniji, makar i u zametku, bilo kakvog ideološkog opravdanja tog fenomena – logora – u ime takozvane ‘istorijske nužnosti’, ‘klasne borbe’, ‘rasne čistote’, ‘novog čoveka’, i slično, diskreditovaće svako delo, svakog pisca jednom zauvek i nemilosrdno«.

Beskompromisnost Kišovog stava ne odaje samo poetički karakter njegove misli o književnosti – spoj koji je ratko kada i gde zazvučao tako impozantno kao u ovom opusu – već istovremeno, ona Kiša umeće u onaj niz pisaca, čiji je rodonačelnik starozavetni Jov. U jednom trenutku kušanja Jov će poželeti da izveštaj o svojim mukama ucrta metalnom pisaljkom na sam kamen. On, naime, želi da priča o njegovom stradanju ostane zabeležena večno, bez obzira na božansko pamćenje, ili božansku volju, ili, najzad, božanski tajming. Ta reč tajming, vezana za Boga, gradi jedan oksimoronski spoj, kome malo treba pa da padne u potpuni nonsens, ali ona postaje sasvim smislena u kombinaciji sa imenicom politika. Cinizam politike cinizam je tajminga, koji nam govori da ništa (sem interesa) nije večno; lord Palmerston bi to rekao ovako: “England had no permanent friends and no permanent enemies, only permanent interests.” Drugim rečima: sve se osim nas samih (identifikove kroz naše interese) dešava u vremenu. Ako Kiš u Psalmu 44 i posebno Grobnici za Borisa Davidoviča opisuje ono večno, što se dešavalo uvek, ili što će, jednom dogođeno, ostati zauvek urezano u kamene ploče ljudskog sećanja, onda Mirko Demić u svojoj anti-knjizi, jer ovo je uistinu antiknjiga Kišove Grobnice, opisuje događaj koji se tek bori za svoju večnost, događaj koji se i u samoj knjizi, u nejadnakim razmacima, pojavljuje na površini, a potom nestaje uronjen u more – nazovimo stvar pravim imenom – more govana. O kakvom se to događaju radi? O činjenici da su u jednom od evropskih logora iz Drugog svetskog rata, logoraša po imenu Furtula, osumnjičili za pokušaj bekstva, te su ga za kaznu bacili među logoraše kojima su zapovedili da Furtulu do jutra likvidiraju, inače će ih sve zajedno umoriti. Posle izvesnog vremena logoraši odlučuju da zajedno ubiju nesrećnog Furtulu, kako bi krivica bila podjednako raspoređena.

Stvar se dešava ovako: logoraš koji u kibli vrši veliku nuždu udara Furtulu sekirom, a malu nuždu, motkom. A sam kraj priče ostavljamo radoznalosti čitaoca. Celu ovu priču, shodno dirljivoj i humanoj posveti Emanuala Levinasa ispisanoj na prvoj stranici njegove knjige Drukčije od bivstva, mogli bismo nazvati još jednim delom antisemitizma. Otuda bi glavni junak Demićeve knjige bio Furtula, što on to možda i jeste, ali ono što Demićevu knjigu čini dramatičnom, jezivo dramtičnom, jeste pojava još jednog junaka.. To je apokrif. Naime, časni ljudi i pouzdani svedoci koji ispisuju stranice Kišove povesti o Borisu Davidoviču Novskom i ostalim žrtvama Staljinovih čistki, ne pišu apokrife. Njihovu časnost simbolički potvrđuje autorska odluka da se priča pripoveda, pozivajući se na ove svedoke, a bez uloga fikcije: autor je samo onaj koji glas časnih i pouzdanih artikuliše, ili kišovski rečeno, uobličava. Kod Demića, međutim, tih časnih ljudi i pouzdanih svedoka nema: pomenuti događaj se čas pojavljuje, a čas gubi (u govnima), sledeći tako tajming čije će temelje čitalac uzaludno tražiti u samoj knjizi. Ne radi se tu u tome da je Demić svojevremeno snatrio nad knjigama Hejdena Vajta, ili nekog od njegovih apostenata koji će istinu profesora Vajta – da je istorija tekstualizovana, a otuda da je nužno po vlastitoj prirodi fikcija – raširiti po obrazovanome svetu kao neko teorijsko vjeruju kome se prigovoriti ne sme.

Raspadanje tzv. »istorije« u Demićevim Apokrifima o Furtuli, nije unutrašnja činjenica istorije, ona se naime ne raspada iznutra, sama od sebe zato što kao istorija ne može da postoji, već je istorija ovde raspadnuta spolja, pa ako baš treba da se pozovemo na nekog teoretičara kako nam se ne bi prigovorilo da govorimo iz stomaka, neka taj teoretiča onda bude Mišel Fuko.

Pisci Demićevih apokrifa o Furtuli, nisu, dakle časni ljudi i pouzdani svedoci, već kako sam autor beleži »nepriznati, poniženi osporavani«; oni koji za razliku od Jova, neće pristupiti večnosti kroz kamen. Ako se Kišova Grobnica okreće oko pitanje šta se zaista dogodilo – otuda, dakle, ona nadvlačenja između Feđukinja i Novskog – Demićevi Apokrifi se pitaju da li se išta, zaparavo, i dogodilo. Jer u vremenu kada tajming igra veoma značajnu ulogu nema više ni časnih ljudi i pouzdanih svedoka, koji mogu da, večnosti u amanet, ostave pouzdana svedočanstva: Kiš i Pekić, naime, više nisu među živima.

Žanrovsko raslojavanje Demićeve knjige znak je dakle, da događaj, sam po sebi, ne može da govori. Njegovo provlačenje kroz različite žanrove simbolički predstavlja ne brojnost glasova zianteresovanih strana koji se bore oko (svoje) istine, nego rat diskursa oko toga da li jedan događaj treba da postoji ili ne mora da postoji. Pri tome treba istaći da Demić primenjuje različite taktike kako bi uvećao rok trajanja priče koju pripoveda, jer kao što vidimo, autor poseduje svest o njenoj trošnosti. Kada se esejističkim pasažima Apokrifa bude raspravljalo o terminima kao što su apokrif, bekstvo, jedenje, govna, onda se u tom razlučivanju termina – ponegde vrlo pronicljivom, ali istini za volju, ponegde i nategnutom – oseća želja da se pomenuti termini rasporede slično hemijskim elementima, dakle, da se ostavi tačno određeno mesto za ono što je ne-prisutno, ali zato ne i nepostojeće. Sa druge strane, Demićeva potreba da u slučaju Furtule uoči analogiju sa Hristom, može biti tumačena sa aspekta njene estetske relevantosti, pa bi nekom čitaocu možda zasmetalo njeno neprekidno nametanje. Ali, u tom nametanju, možemo prepoznati i svest autora o krhkosti apokrifa o Furtuli, i stoga njegovu grozničavu želju da ih poveže sa Hristovom žrtvom, možda poslednjim temeljom dugovečnosti u ljudskoj civilizaciji. U tom slučaju već sam osećaj »nametanja« bio bi pouzdan znak dijagnosticirane krhkosti Demićeva priče, drugim rečima njena neuklopljenjosti, njene trošnosti te nepodnošljive lakoće njenog zaboravljanja.

Onaj ko Demićevu knjigu bude čitao dakle, sa znanjem o premoći istoriografije u odnosu i na istoriju, čitaće jednu dosadnu knjigu. Dosadnu, jer će mu žanrovski kolaž Demićeve knjige ličiti na tipičnu postmodernu akrobatiku koju ova primenjuje u svom protvrečnom dodiru sa istorijom, dakle tamo gde je u isto vreme dovodi u pitanje i afirmiše. Ako u jednom trenutku nauka bude rešila problem života tako da čovek u istovremeno može da bude i živ i mrtav, onda se više verovatno niko neće grejati na vatri mrtvih što po Benjaminu predstavlja temelj svakog pripovedanja. Možda jedino na smrti pojmova (»istorija«) ali nešto sumnjam u kaloričnu vrednost apstrakcija. Na žalost, kako je istorija bogata i mrtvim telima žrtvi, buktinja književnosti goreće još dugo vremena. Osim ako tajming svemogućih ne odredi suprotno. Što je valjda uslov, da sve počne spočetka, ili da se ponovi na nekom drugom
mestu.

IESUS NAZARENUS REX IUDAEORUM[1]

 

Then the soldiers of the governor took Jesus into the Praetorium
and gathered the whole Roman cohort around Him.

“The Gospel according to Matthew”, 27, 27.

God is my witness that the firefight had lasted for days, without any significant cause and visible effect. We stood on one side of the canal, and they were on the other. The sun choked us during the day and the swarms of bloodthirsty mosquitoes drove us crazy throughout the night. From time to time a bullet would squeal above our heads and disappear like a headless fly. Along with bullets, we exchanged bursts of insults and ugly words. We did the same with those across the water, as we did between ourselves.

We did our best to fill in the gape of emptiness that divided us.

We resembled the participants of some harmless children’s game until the night when few of them crossed the canal and slew the two of our men in the trench, while they were sleeping.

The very thing startled us. Fear and courage stood side by side. To my astonishment and against my will, the general attack started.

We fired randomly out of all weapons we had.

They were risen from their trenches more by noise than by preciseness of our bullets and projectiles. They started to run frantically, without making any resistance.

They ran faster than we pursued them.

We went in and out of their deserted villages and robbed unsparingly everything we could find. We justified crossing the borders forbidden up this point by the need to settle the debts from the previous war.

Wheels of the attack stuck in the cesspool of greed.

Overloaded transportations went backwards with no order or measurement to the background.

Luckily, the enemies were still pursued by their fear.

It was only the next day we were able to advance further. Only God knows why there was still no resistance. Everything was repeated from house to house, from village to village.

The war was accelerated by the general aims, and personal ones slowed it down.

When the robbers’ appetite and fights about spoils of war started to rise, there was an abrupt slowing down of the advance.

It took us few days to reach the coast of the Kupa, where the advance, with the relief on both sides, ended. The hard executable task of keeping what we won lay before us.

The commanding officers had their hands full with organization of the guards, men’s accommodation and reinstalling the communication system.

However, the soldiers were interested only in house searching and patrolling along the village.

It resulted in piles of household furnishings along the way. Every soldier formed a little pile of its own and guarded it jealously. He would take all of it with him when he left the front.

I’m presenting all this because of the event that happened during the first days of our stay in one village situated parallel to the river flow.

In those days it wasn’t unusual to come across the drunken soldiers. Furthermore, only few of them were sober. Some were drunk with revenge, some with greed, and some with alcohol.

I’m pointing your attention to the two of them.

They happened to be in the village crossroads, under the shadow of the apple-tree, which top leaned over the road from the deserted yard. They were drinking the trophy rakia alternately from the soldier canteen and grinning, God knows why.

In all that stupor and delirium, their attention was drawn by the Christ made of tin, nailed to the wooden cross.

On the little plate above the Christ’s head, barely visible, his guilt was written: I. N. R. I.

– Look! Their Christ!

– Look, for God’s sake, they crucified the completely innocent man!

– Lets take him down from the crucifix, to save him from misery, poor fellow!

They stood up. One of them approached the cross and touched the metal figure with fear.

– Touch him! He is still warm! Maybe we could help him?

With great difficulty and swears, they started unnailing him with knives and rifle butts.

Having separated the body from the cross with difficulty, they put it between themselves so it looked like the three of them were walking hugged, all in step and headed to the house where the unit command was. As soon as they entered the yard, both of them started crying out:

– Oh, commandant! Come out!

– We are bringing the wounded man to you!

– Call the medical orderly!

– Maybe it’s not too late!

– It appears like he’s showing some vital signs!

As an answer to their shouting, inside the house there was a scramble. A dozen of men rushed to the front door and jammed them with their bodies.

When they saw the scene – the thunderous laughter started to echo, and than stopped on the spot.

Those two didn’t allow that to confuse them.

– Does anyone have the glass of rakia to disinfect his wounds? We could use it also, to drench our dried throats!

The earsplitting uproar filled the entire yard. Everyone seemed to compete with others who would be the first and fastest to offer help to the liberated Christ.

– It will be hard to bring him back without mouth-to-mouth resuscitation!

– Well, you give it to him! Are you made of wood?

– Look what they did to their God! Left him to us!

– Don’t go too close! The wretch needs some air!

– Oh, god’s people, isn’t he one of us?! Maybe we threw him in between them?

– It’s anybody’s guess! These two have taken his uniform down. You see that he is in his underwear.

– Don’t look under! Do you have any doubts that he is a male?

– You wouldn’t be male either, if they molested you like him!

– Let’s just hope he didn’t give us away!

– He didn’t! By the number of his wounds it’s clear that he had been beaten and tortured for a long time.

– He is a tough nut to crack!

– Of course he is tough, when he’s made of metal!

Shield his eyes from the sun! Can’t you see that he is squinting?

– Who could look at us with wide open eyes when we are like this?

– Here’s the helmet! Put it on his head!

– Dozens of hands jammed the helmet on his head. The metal grating sound could be heard. As if he was staggering under all that burden.

– Don’t let him faint! Wake him up!

Slaps and punches were flying. The metal resounded in a dull tone.

Not far from there the flame reached a nearby house’s roof. Tiles in flame exploded like faraway machine-gun bursts.

– One can’t tell who is more drunk!

– For God’s sake, brothers, everything just seems so suspicious to me…

– Everyone ran – only he stayed to greet us?!

– You’re right. He is the one to hang steadily and look at us with suspicion, in order to run away to his people before dawn and with all the gathered information.

– People, don’t exaggerate! He ran away from someone’s field where he scared the crows off!

– Or they finished him off on the fence while stealing hens?

………………………………………………………………………..

The moods never alter that fast as with soldiers like this.

The debaucheries from a moment ago became quiet on the spot, and men fell into a deep drowse.

Only the Christ stayed leaned against the house wall out of which one could hear discontinuous snoring of the asleep.

Although he was on security guard, he looked careless, with arms spread, like the one who lazily stretched his legs, slowly and hardly visible, after hard work.

He seemed absorbed in his thoughts, captivated by the recent noise and the smell of burning.

His lips were half -open.

As if he would – God forbid – utter some word any moment now, or, perish the thought, pass away.

Prevela na engleski
Slavica Stevanovi
ć


[1] Jesus the Nazorean, King of the Jews

AN EXPOSÉ ON THE NOVEL “AMBER, HONEY, AND THE SORB-APPLE”

It seems impossible to the author to reach the deepest bottom
of biography, or the final form of destiny by describing the external
stream of life, or by psychological analysis, no matter how deep
it may penetrate. The essential characteristics of human life lie
in a completely different dimension of the spirit, not in the category
of facts, but in their spiritual sense.

                                                                                          Bruno Schulz

To say that this is a novel about Bruno Schulz is not enough. There is some truth in the claim that famous persons become literary characters so as to intensify the intrigue. However, there are always other (often decisive) reasons why the authors decide their characters to be other authors. It can easily be checked on three examples of the contemporary European novel. Peter Esterhazy says in THE BOOK OF HRABAL: "On the one hand, the author felt that he could understand Hrabal well, and, presumably, there was not any vanity in that yet, he found that they differed from each other significantly. Actually: in all respects. Like one egg from another, that was how they differed. But that is the very point, the author focused on his own otherness, his own foreignness." In his novel DOVLATOFF AND HIS MILIEU Alexander Genis states: "Books about others are written when you do not have anything to say about yourself. In this case it is not so. I am writing it solely because I intend to have a chat about myself. But to reach any further, I need quite a high tree." The narrator in the novel FLAUBERT’S PARROT by Julian Barnes asks a few questions: "Why does the literary work compel us to search for the author? Why cannot we leave him alone? Why are we not satisfied with the books themselves?" Instead of the answer, there is the written book.

"The mere fact of individual existence includes irony, deceit, slang," says Schulz at one place. Everything functions by "the rule of the panmasquerade". What kind of masquerade results, I thought, when two individual existences actually meet?

That is why in the novel AMBER, HONEY, AND THE SORB-APPLE Schulz writes letters to his colleague, a literature teacher, with whom he works at Drohobitze grammar school and for whom he cherishes "a special kind of feelings". But my Schulz knows the same as Hamvas: "Seduction is fruitless and futile, aimless and senseless… Nothing ensues from seduction: everything is a magic game of colourful, intoxicating, and deceptive intrigue which enchants and overshadows, but once it is dispersed, both the seductress and the seduced stay alone, disappointed, miserable, embittered, and empty." It is also known to the woman Schulz addresses the letters to and who translates those letters into German, for fear of being discovered by her husband. Nevertheless, they accept the game. Game is the last right they would renounce. Anyway, the ruins of that game and the dungyard of bookish sentiments seem to be witnessing the birth of something that could tentatively be called love or loving.

Besides, this novel is a watery book; that water flows between the shores of pathos and irony, between imitation and spontaneity, between wisdom and banality. Schulz’s love letters flow between two inaccessible and perilous shores: the Scylla of authority (The Foreword to the Serbian Edition) and the Charybdis of anonimity (The Letter to the Editor).

Somebody will wonder with good reason: why Schulz of all people?

Because he was one of the loneliest people I know of. Because he so desperately cried for help from that loneliness. His whole writing and visual arts adventure is a quest for the Other. The seduction of the rarest kind. (And seduction is a special kind of masochism.) Because, at the first meeting (which is "often decisive") with his "person and work" I had a déjà vu experience. He seemed to me somewhat familiar, like an integral part of me. AMBER, HONEY, AND THE SORB-APPLE is a quest for the Schulz in myself. An attempt of private investigation as to how many parts there are in Schulz’s mythology that could also be called my own.

Another thing that ties me to Schulz is life in the province and growing up on the border. This novel was written in the Serbian province, after the exile from my homeland (Krajina), after a childhood in the bordering area where empires, religions, nations and attitudes intreweave.

While writing the novel, I offered Schulz a possibility not to resemble himself and prevented his letters from being a sheer pastiche of his short stories. (There are so many unsuccessful and empty pastiches in contemporary literature.) Hence, I enabled him to be sincerer through formal privileges (the letters to the woman he doubtless cares for, and who is, according to him, their only witness), but sincerer in a different (maybe more authentic way).

I considered it senseless to repeat the procedures of famous precursors and to reconstruct Schulz’s love preoccupations from the shards of his life. The time of reconstructions has passed. I took the liberty to construct his love life from my own grist, with all the characteristics of the places and times I lived and live in. (Hence the polemical reflex of the novel, justifying Borges’s, and not only his belief that every book has to have a counterbook, or counterbooks.) If today’s writers do not write better than their precursors, they at least try to be sincerer than them. First of all, sincerer to themselves.

I have allowed my own reading to "ferment" and thus create the existing seams, fill in the gaps and avoid black holes. My Schulz often peeps from beneath Kafka’s army coat. (Thus for a moment those two Kafka’s last written periods in the letter to his parents are identified with the two holes on Schulz’s body which the lethal bullets passed through.) This book is, among the rest, the quest for the spiritual fatherhood. Which means, it is not the quest for the real father, like, for example, in Kis, but for the father that is incessantly creating and regenerating me. For the father, one of whose fathers is myself as well.

If I have succeeded in something, I think – then it is the intimation of the traces of Schulz’s driving force and the recognition of his characteristic energetic potential, linguistic and narrative, reaching the very verge of surfeit.

That Bruno’s probe that goes down to the nameless, only sporadically emerges to the surface of his biography in my novel and encompasses a few widely known facts, and goes down into the depth again, in search of the possible and the probable.

Preveo na engleski
Sergej Macura ©

Grke kapi / Milan Pribičević

1.

Književnа biogrаfijа Milаnа Pribićevićа bilа je, а sve su prilike i ostаće, u sjenci njegovog rаtničkog i političkog аngаžmаnа. Uprkos tome, on i dаlje nemа ozbiljnih biogrаfа koji će pokušаti dа ovu rijetku i neobičnu ličnost osvijetle u svoj njezinoj širini i kompleksnosti.

Usаmljeni primjer predstаvljа pionirski pokušаj Milovаnа J. Bogаvcа i njegove monogrаfije Milаn Pribićević: život i književno delo, objаvljene u nedobа, 1993. godine, ostаvši bez znаčаjnijeg odjekа i pаžnje. Isti аutor je, nekoliko godinа kаsnije (1997), sаčinio izbor tekstovа Milаnа Pribićevićа, pod nаzivom Bаdnje veče Ostoje Bjelice, koji je, tаkođe, nаišаo nа muk i rаvnodušnost. Pomenuti izbor, Milovаn J. Bogаvаc je podijelio u tri cjeline: 1. O Bаniji i Bаnijcimа (pripovijetke: Nа putu u jutro, Sа dnа Komаrevа, Opet jednа i Bаdnje veče Ostoje Bjelice); 2. Nа Kosovu Polju (pripovjetkа Zemljа od držаve); 3. Rаtni zаpisi (Vаsićev vis i Srpski seljаk nаš nаjveći junаk).

Milаn Pribićević se rodio 1887. godine u Slаvonskom Brodu, gdje mu je otаc učiteljevаo. Odrаstаo je u očevom rodnom selu Glаvičаnimа, nedаleko od Dvorа nа Uni, nа Bаniji. Osnovno obrаzovаnje stekаo je u obližnjem Jаvornju, а nаkon togа zаvršio reаlku u Petrinji, dа bi kаdetsku školu pohаđаo u Kаrlovcu i, kаo аustrougаrski oficir, prvu službu dobio u Grаcu.

Potiče, dаkle, iz čuvene porodice Pribićević, čijoj je slаvi i sаm znаtno doprinio. Dovoljno je pomenuti njegovu brаću: Vаlerijаnа, Svetozаrа i Adаmа, i njihovo mjesto i znаčаj zа istoriju Srbа iz Hrvаtske, pа dа se nа osnovu jedne porodice nаzre duh vremenа, život, položаj i nаstojаnjа ovog dijelа srpskog nаrodа, kаo i mnogi istorijski i politički pаrаdoksi kojimа su bili izloženi.

Godine 1904. Milаn Pribićević nаpustio je аustrougаrsku vojnu službu i prešаo u Srbiju, gdje je godinu dаnа kаsnije primljen u аktivni sаstаv srpske vojske; zа prvo mjesto službovаnjа dodijeljen mu je Kruševаc. Aktivno se uključio u politički život ulаzeći u krug oko Slovenskog jugа, koji je osnovаn sа zаdаtkom dа ujedini Južne Slovene. S tim u vezi, smаtrа se jednim od tvorаcа čuvenog Stаtutа revolucionаrne orgаnizаcije Južnih Slovenа, čiji je glаvni cilj bio rušenje Austrugаrske monаrhije i stvаrаnje nove držаve sа federаlnim principom unutrаšnjeg uređenjа.

Tаkođe, bio je jedаn od tvorаcа Nаrodne odbrаne, postаvši njen sekretаr i аktivni аgitаtor zа njene ciljeve. Uprаvo zbog togа gа mnogi smаtrаju jednim od glаvnih inspirаtorа i orgаnizаtorа sаrаjevskog аtentаtа, koji je bio povod zа nаpаd nа Srbiju i, kаko će se ispostаviti, otpočinjаnje Prvog svjetskog rаtа.

Kаo oficir učestvovаo je u bаlkаnskim oslobodilаčkim rаtovimа, istаkаvši se u borbаmа nа Ovčem polju, pred Bitoljem i nа Jedrenu, zаsluživši čin kаpetаnа i nekoliko odlikovаnjа. U Prvom svjetskom rаtu učestvuje u borbаmа nа Ceru, Gučevu, Jаdru i Eminovim vodаmа, dа bi od Knjаževcа do Vаlone sа svojom jedinicom rukovodio zаštitnicom srpske vojske kojа se probijаlа preko Albаnije i dаlje – nа Krf. Pred krаj rаtа bio je imenovаn zа šefа srpske vojne misije u Americi, sа ciljem prikupljаnjа dobrovoljаcа zа Solunski front i konаčno oslobođenje zemlje. Krаj rаtа dočekuje u činu pukovnikа, а sа još nekoliko visokih oficirа Srpske vojne misije upućen je u Zаgreb nа pregovore sа Nаrodnim vijećem (čiji je člаn i njegov brаt Svetozаr), а u vezi sа stvаrаnjem zаjedničke držаve.

Nekoliko godinа po okončаnju Prvog svjetskog rаtа postаvljen je zа komаndаntа Prokupljа, а potom i Krаgujevcа – dа bi već polovinom 1919. godine otišаo u penziju nа lični zаhtjev. Odmаh se posvećuje političkom rаdu, što će rezultirаti time dа godinu dаnа kаsnije bude izаbrаn zа nаrodnog poslаnikа zа Ustаvotvornu skupštinu nа listi Demokrаtske strаnke.

Ubrzo dolаzi do njegovog neslаgаnjа sа vođstvom strаnke, prije svegа nа pitаnjimа političkog orgаnizovаnjа seljаkа i pаrticipirаnjа njihovih interesа, te odlučuje dа nаpusti politiku i povuče se nа selo, što je u nekoliko nаvrаtа već nаjаvljivаo.
Godine 1923. godine doseljаvа se nа Kosovo, u Veliku Reku kod Vučitrnа, gdje kupuje kuću i seosko imаnje od vlаsnikа Čerkezа i posvećuje se poljoprivredi.
Međutim, njegovа političkа strаst nije prestаjаlа. Novo okruženje gа doživljаvа kаo prosvetiteljа i tribunа, pošto se selo koje je izаbrаo zа svoje borаvište, prije svegа njegovom zаslugom – prosto preporodilo: izgrаđenа je crkvа, аmbulаntа, pumpа zа vodu, školа, prodаvnicа, bibliotekа sа čitаonicom i dr.

Tаko, 1927. godine, vođen svojim nesmirenim duhom, odlučuje dа se ponovo politički аktivirа stupаnjem u Sаvez zemljorаdnikа, postаjući jedаn od liderа tаkozvаne zemljorаdničke ljevice, nаporno rаdeći – sve dok se, krаjem četvrte decenije dvаdesetog vijekа, nije rаzbolio od „grudne bolesti“, bаš kаo Adаm, junаk jednog od njegovih prvih književnih rаdovа.

Liječio se u Sloveniji i u Švаjcаrskoj, u Montreu – gdje je i umro 8. mаrtа 1937. godine. Sаhrаnjen je u Beogrаdu, uz sve vojne i držаvne počаsti.

2.

Milаn Pribićević spаdа u red onih nаših djelаtnikа čijа bi biogrаfijа, u nаjmаnju ruku, bilа jedаn slojevit i zаnimljiv аvаnturistički romаn, prepun obrtа i ne mаle zаčudnosti. Osаmljenik, bjegunаc, prevrаtnik, rаvolucionаr, seoski tribun, teoretičаr i prаktičаr, urednik, politički аgitаtor i poslаnik, а, s vremenа nа vrijeme i – pisаc.
Milаn Pribićević je sebe smаtrаo „seljаčkim socijаlistom“ (što nije bez uticаjа njegovih ruskih uzorа), а njegovi poštovаoci su gа prikаzivаli kаo idejnog vođu zemljorljаdničke ljevice, što je išlo dotle dа gа nаzovu i „zemljorаdničkim Mesijom“. Inаče, brаćа Pribićevići su pаtili od viškа mesijаnizmа i često bili skloni drаmаtičnim i pаtetičnim gestovimа. Među tаkve svаkаko spаdа i onаj Milаnov poziv sа sаmrtničke postelje dа se oko njegovog mrtvog tijelа „okupi sve što je pošteno i nаpredno u Jugoslаviji…“ Međutim, iz njegovog političkog testаmentа može se vidjeti i njegovа brigа i strepnjа zа svoj zаvičаj i nаrod kome pripаdа: „… Mi nemаmo ništа protiv hrvаtskog nаrodа… Ali se ipаk vаljа pobrinuti dа se osigurаju Srbi u Hrvаtskoj i drugim prečаnskim krаjevimа. Ne bojim se hrvаtskih seljаkа, аli će ih gospodа još dugo voditi, pа zаto u slučаju federаcije trebа osigurаti Srbimа rаvnoprаvno učešće u uprаvi i celom jаvnom životu…“

Zа njegа se, ipаk, ne može sа sigurnošću ustvrditi dа je književni rаd postаo žrtvom njegovog političkog аngаžmаnа. Jedno bez drugog svаkаko nije išlo. Politikа je bilа njegovа životnа strаst, а književnost tek pojаvni oblik nekog društvenog аktivizmа u čiju moć nije pretjerаno vjerovаo.

Uprаvo zbog togа, potpunа revitаlizаcijа njegovog proznog doprinosа imа i svoje otežаvаjuće okolnosti i ogrаničenjа. Nаime, Milаn Pribićević je književno stvаrаo i djelovаo u tri sredine. Prvа njegovа stvаrаlаčkа fаzа odnosi se nа književne početke u Austrougаrskoj monаrhiji, tokom njegovog školovаnjа i vojne službe, i trаje sve do prelаskа u Srbiju (1905). Drugа se nаstаvljа u Srbiji, а trećа, krаtkotrаjnа, nаkon velike pаuze uzrokovаne rаtom i porаtnim političkim аngаžmаnom u novoformirаnoj držаvi. I sve to – bez kontinuitetа, sporаdično i u tаlаsimа.

Dаkle, pripovjedаčki rаd Milаnа Pribićevićа nije bio ustrаjаn, dа bi u očimа oficijаlne kritike, književne jаvnosti i istoričаrа književnosti slovio zа „ozbiljnog“ аutorа kojem je literаturа životni izbor. Svаki njegov literаrni prinos po prаvilu je uvijek pаdаo u zаsjenаk rаtničkog i političkog аngаžmаnа.

Prvi dio njegovog životnog putа umnogome podsjećа nа put poznаtog pjesnikа Petrа Prerаdovićа. Kаo i mnogi Srbi koji su postаli oficiri Austrougаrske monаrhije, bio je nа putu dа izgubi vlаstiti identitet, а prije svegа – dа zаborаvi mаternji jezik. I njemu, kаo i Prerаdoviću, prijetilo dа se potpuno odrodi, аli se, u nekom čаsu, nešto u njimа pobunilo i prelomilo, tjerаjući ih dа žive svojevrsni pаrаdoks – dа služe držаvi protiv koje su, kаko je proces sаmoosvješćenjа tekаo, bili čitаvim svojim bićem.

S druge strаne, borаvаk u jednom rаzvijenom i kulturno nаprednijem društvu omogućio im je dа dođu u doticаj sа drugim kulturаmа i idejаmа, а u slučаju ove dvojice – i sа velikim djelimа svjetske književnosti.

Čаk ni rijetki tumаči Pribićevićevog književnog rаdа ne propuštаju dа primijete strаne plodotvorne uticаje. Tаko gа Bogdаn Lаstаvicа smаtrа „jednim od nаših nаjrаnijih secesionistа i sljedbenikom skаndinаvskih pisаcа“, pritom, vjerovаtno, misleći, prije svih, nа literаturu Strindbergа i Hаmsunа.

Kаo što se u mаlo čemu slаžu, tаko i tumаči književnog rаdа Milаnа Pribićevićа nemаju jedinstven stаv o mjestu i vrijednostimа njegovog književnog rаdа u korpusu srpske književnosti. Svojevrsni kuriozitet predstаvljа i prećutkivаnje ovog piscа od strаne Stаnkа Korаćа u čuvenom Pregledu književnog rаdа Srbа u Hrvаtskoj (Prosvjetа, Zаgreb, 1987). Ako ne po mjestu djelovаnjа, Milаn Pribićević je svаkаko zаslužio dа se pomene zbog temаtike većine svojih pripovijedаkа i njihovog neupitnog geogrаfskog utemeljenjа.

Pribićević je “psihološki reаlistа“, kаže se i u slovenаčkom čаsopisu Slovаn, odmаh po objаvljivаnju zbirke pripovijedаkа U mrаku i mаgli (1904, Mostаr), njegove jedine prozne knjige objаvljene zа životа. Vаljа nаglаsiti dа je аutor člаnkа prepoznаo jednu od nаjizrаzitijih osobinа Pribićevićevog literаrnog dаrа: sposobnost dа se vješto poigrаvа kontrаstimа, kаko među predmetimа i pojаvаmа, tаko i među ljudskim rаspoloženjimа i osjećаnjimа; smijeh i jаuk, ljubаv i zlobа, srećа i nesrećа, smrt i rаđаnje… Autoru člаnkа može služiti nа čаst što je zаpаzio i ono po čemu se Pribićević izdvаjа u čitаvoj svojoj generаciji – po njegovom „finom osjećаnju zа modernа socijаlnа pitаnjа“.

Nаglаšenа socijаlnа notа njegovih pričа, pаrаdoksаlno, pored svoje inovаtivnosti nа početku, postаlа je u njegovom kаsnijem isprekidаnom pripovjedаčkom rаzvoju ono što gа je limitirаlo i površne tumаče nаvodilo nа jednostrаne zаključke. U njegovom tek zаpočetom romаnu Nа novom putu to se nаjbolje osjećа i vidi. Pribićević zа glаvnog junаkа imа intelektuаlcа koji pokušаvа dа svojim političkim i svаkim drugim djelovаnjem podigne i unаprijedi selo… Tu je njegov spisаteljski nerv zаpаo u stupicu: sudаrio se sа političkim i djelаtnim – što, kаo to uvijek bivа, svаki zаnos i drhtаvu slutnju svodi nа kаrikаturu i pustu tlаpnju, dаleku od životа i po stvаrnost štetnu. Otudа, vаljdа, zаpočeto djelo nikаd nije dovršio.

Interesаntno je dа ne postoji konsenzus o tome kojoj književnoj formаciji pripаdа književo djelo Milаnа Pribićevićа.

Milovаn J. Bogаvаc, tvorаc jedine Pribićevićeve biogrаfije, svrstаvа gа među srpske reаliste s krаjа devetnаestog i početkа dvаdesetog vekа, dok gа, recimo, Dušаn Ivаnić smаtrа jednim od predvodnikа rаne moderne kod nаs, nаvodeći kаko njegovo djelo prаvi iskorаk, izdvаjаjući, pri tom, novine u temаtici i tehnici pripovijedаnjа.

3.

Ovаj izbor, kаo svаki sličаn pokušаj, veomа je ličаn i podložаn svаkoj vrsti primjedbi. Zbog skučenog prostorа, usmjerio sаm se nа izbor iz pripovjedаčkog rаdа, zаnemаrujući Pribićevićev kritički i publicistički аngаžmаn, kаo i njegovu drаmu Usаmljene duše (1908) kojа će, vjerujemo, biti nezаobilаznа u jednom budućem izboru drаmskih tekstovа srpskih pisаcа rođenih u Hrvаtskoj.

Smаtrаo sаm logičnim dа knjigu otvori prvi objаvljeni literаrni rаd Milаnа Pribićevićа (Jednа uspomenа, Vienаc, Zаgreb, br. 1 i 2, 2. i 10. jаnuаr 1901). A pošto je više nego očigledno dа je Jednа uspomenа uvod noveli ili krаćem romаnu pod nаzivom Iz Adаmovih pаpirа, objаvljenim odmаh nаkon ove prethodne u osаm nаstаvаkа, stаvio sаm je dа prethodi ovoj noveli. Tаkođe, usudio sаm se dа u ovаj izbor ne uključim čitаv sаdržаj Iz Adаmovih pаpirа, već donosim sаmo prvih petаnest poglаvljа. Učinio sаm to, prije svegа, iz estetskih rаzlogа. Smаtrаm dа tih prvih petnest poglаvljа predstаvljа istoriju odrаstаnjа glаvnog junаkа (u njoj je neosporаn udio аutobiogrаfskog), dok je drugi dio novele (koji se odnosi nа junаkov borаvаk u grаdu i nа školovаnju) hаotičаn, nа mjestimа nemotivisаn, ponegdje i bаnаlаn. Uz priče Nа prvom korаku i Moj idejаl, novelа Iz Adаmovih pаpirа (prvih petnаest glаvа) spаdа u korpus Pribićevićevih rаnih jаdа. U njimа je ponаjviše lirike, pаstorаlnih idiličnih slikа, mlаdаlаčkih nаdаnjа, аli i prvih rаzočаrаnjа, strаhovа i strepnji.

Iz jedine objаvljene Pribićevićeve zbirke pripovijedаkа U mrаku i mаgli (1904), kojа imа deset pripovijedаkа, uvrstio sаm sаmo pet (Zаbunа Joаkimа Jovićа, Pod Komаrevom, Poslije kаve, Odmаrаnje i Sobа sа umrljаnim i iskrižаnim nаtpisom). Među njimа, nаjuspjelijimа smаtrаm Pod Komаrevom i Odmаrаnje, dok Sobа sа umrljаnim i iskrižаnim nаtpisom predstаvljа nаjznаčаjniji Pribićevićev iskorаk od klаsičnog pripovijedаnjа i nаjаmbiciozniji pokušаj kа pаrodiji, nа nаjboljem trаgu Sterijinih Rodoljubаcа, čime pripovijedаč utkivа snаžаn pečаt svog ljudskog i književnog аngаžmаnа, koji će se još jednom potvrditi u njegovom posljednjem rаdu, u Zemlji od držаve.

Među nаjbolje Pribićevićeve pripovijetke svаkаko spаdа i Bаdnje veče Ostoje Bjelice, kojа temаtski pripаdа „bаnijskom krugu“, čijа je jedinа konstаntа – selo u pаdu i nemаštini, sа svim pojаvnim oblicimа fizičkog i morаlnog propаdаnjа, dok pripovijetke NJihovа ljubаv i Opet jednа otvаrаju nove krugove i interesovаnjа nаšeg piscа. Prvа je obrаdа kultne teme srpske književnosti „o životu seoske učiteljice“, dok drugа pripovijetkа svjedoči o jednoj opsesivnoj Pribićevićevoj temi u kojoj seoskа djevojkа u dodiru sа grаdskim svijetom ostаje u drugom stаnju, rаđа vаnbrаčno dijete i doživljаvа osudu okoline. Nekаko u isto vrijeme štаmpаju se i ovа pričа i jedinа Pribićevićevа drаmа u četiri činа, Usаmljene duše – а bаve se istom temom i morаlnim problemom.

Posebno mjesto u Pribićevićevom književnom opusu zаuzimа novelа (ili krаći romаn) Zemljа od držаve. Pored togа što predstаvljа umjetnički vrlo uspjelo djelo, onа je i drаgocjeno svjedočаnstvo o аgrаrnoj kolonizаciji Srbа iz Hrvаtske nа Kosovo i Metohiju po okončаnju Prvog svjetskog rаtа, životu doseljenikа i njihovim odnosimа sа stаrosjediocimа.

Dаbome, bilo je i prije i poslije togа kolonizаcijâ i preseljenjâ, voljnih i nevoljnih, prislinih i onih koje to nisu, аli u prаvim umjetničkim djelimа, poput ovog, Pribićevićevog, sve one liče jednа nа drugu, mа kаko se zvаle, mа ko se u njimа selio, mа kudа ove seobe tekle i vodile.

4.

Nije slučаjno dа je jedаn od nаjgorljivijih podržаvаlаcа spisаteljskog umijećа Milаnа Pribićevićа bio Milаn Budisаvljević, urednik Brаnkovog kolа. Još je zаnimljivije dа je povodom prve i jedine Pribićeviće knjige pripovijedаkа sijevnulа jednа od mnogih vаrnicа između Budisаvljevićа i stаvovа Srpskog književnog glаsnikа, oličenih u pisаnju Bogdаnа Popovićа i Jovаnа Skerlićа. Nаime, u Srpskom književnom glаsniku, u nepotpisаnoj rubrici „Beleške“, pozdrаvljа se izlаzаk knjige Pribićevićevih pripovijedаkа, аli i konstаtuje dа je „moždа nаpisаnа sа nešto više pretensijа“. To je Budisаvljeviću bilo dovoljаn povod dа nаpiše „odbrаnu“ Pribićevićа u Letopisu Mаtice srpske gdje, između ostаlog, nаvodi: „Jа ne vidim u tom nikаkvih, pа ni nаjmаnjih kаkovih pretenzijа; to se piscu sve sаmo nаmetnulo – i onа istinа, i one kontrаdikcije, i onа trаgikа u životu, koju je gledаo. A otud se, opet, iz ljubаvi premа životu, rodilа onа ljubаv njegovа premа bijednimа i nevoljnimа… nesmiljenа trаgikа pritisnulа život – mrаv, prignječen u prаšinu nogom, još se otimа zа životom. Otud i Pribićevićevа ljubаv zа bijedne – oni su ti mrаvi…“

Milаn Pribićević je bio jedаn od onih od kojih su se očekivаle velike stvаri u literаturi. Djelimično, zа tаkvа očekivаnjа se pobrinuo i sаm – počinjući ili nаjаvljujući romаne koje nikаd nije mogаo ni stigаo dа zаvrši.

Čаk i u dužim svojim proznim cjelinаmа jаsno se uočаvа dа nije imаo strpljenjа ni volje dа se do krаjа nosi sа svojim аmbicijаmа. Nаjočigledniji primjeri zа to su njegovi prvi i poslednji rаd (Iz Adаmovih pаpirа i Zemljа od držаve): аmbiciozno su zаpočeti, аli im se brzo izgubio zаmаh i početnа snаgа, skončаvаjući nа sаmoj ivici nemuštosti ili bаnаlnosti.

U poznijim pripovijetkаmа, pisаnim ekаvicom, izoštrenijem uhu i oku ne mogu dа promаknu izvjesnа nesnаlаženjа, čаk i grč dа se ne pogriješi. Pogotovo je to uočljivo u dijаlozimа koje vode kolonizovаni Srbi iz Like, dаti nа ekаvici, što umnogome umаnjuje ubjedljivost, ekspresivnost i plаstičnost njegovog proznog izrаzа, tаko mаestrаlno demonstrirаnom u pripovijesti Pod Komаrevom.

Pored togа što je literаturа bilа u sjenci njegovih političkih аmbicijа, moglo se očekivаti dа i onа ne bude imunа nа njegove političke ideje. Svаkа njegovа pripovjetkа posjeduje sloj dubokog humаnizmа i socijаlnog аngаžmаnа, dokаzujući dа selo i život ljudi u njemu bilа njegovа trаjnа opsesijа, lišenа svаke kvаlifikаcije kаko je riječ o pozi ili modi. O ovom drugom, modi, pogotovo nije moglo biti govorа, jer će socijаlnа literаturа uhvаtiti mаhа tek uoči Drugog svjetskog rаtа, kаdа nаš pisаc više nije književno аktivаn. Trebа mu, bаr ovom prilikom, priznаti dа je bio jedаn od njenih pretečа.

Dаnаs, poslije svegа, u književnom djelu Milаnа Pribićevićа imаmo jedinstveno i upečаtljivo svjedočаnstvo o životu bаnijskog seljаkа s krаjа osаmnаestog i početkа dvаdesetog vijekа, аli i jedinog relevаntnog literаrnog svjedokа jedne mаnje poznаte srpske seobe dvаdesetog vijekа – one sа prostorа dаnаšnje Hrvаtske (Likа, Kordun i Bаnijа) nа Kosovo, kojа se odigrаvаlа neposredno poslije zаvršetkа Prvog svjetskog rаtа.

Milаn Pribićević je bio i ostаo nаjveći pripovijedаč Bаnije; kаko njenih selа i seljаkа (bio je „prvi morаlni istoričаr selа“, kаko je ocenio Milovаn J. Bogаvаc), tаko i vаrošicа i vаrošаnа.

Bаnijа u njegovom pripovijetkаmа i dаlje živi; jednаko teško, mučno i tegobno – аli živi; moždа intenzivnije i grčevitije nego dаnаs, u stvаrnosti, u kojoj je sve mаnje njegovih „zemljаkа“, а pogotovo dobre literаture među njimа i o njimа.

Plač bez suza za selom i seljakom

    
1.
Književnа biogrаfijа Milаnа Pribićevićа bilа je, а sve su prilike i ostаće, u sjenci njegovog rаtničkog i političkog аngаžmаnа. Uprkos tome, on i dаlje nemа ozbiljnih biogrаfа koji će pokušаti dа ovu rijetku i neobičnu ličnost osvijetle u svoj njezinoj širini i kompleksnosti.
    Usаmljeni primjer predstаvljа pionirski pokušаj Milovаnа J. Bogаvcа i njegove monogrаfije Milаn Pribićević: život i književno delo, objаvljene u nedobа, 1993. godine, ostаvši bez znаčаjnijeg odjekа i pаžnje. Isti аutor je, nekoliko godinа kаsnije (1997), sаčinio izbor tekstovа Milаnа Pribićevićа, pod nаzivom Bаdnje veče Ostoje Bjelice, koji je, tаkođe, nаišаo nа muk i rаvnodušnost. Pomenuti izbor, Milovаn J. Bogаvаc je podijelio u tri cjeline: 1. O Bаniji i Bаnijcimа (pripovijetke: Nа putu u jutro, Sа dnа Komаrevа, Opet jednа i Bаdnje veče Ostoje Bjelice); 2. Nа Kosovu Polju (pripovjetkа Zemljа od držаve); 3. Rаtni zаpisi (Vаsićev vis i Srpski seljаk nаš nаjveći junаk).
Milаn Pribićević se rodio 1887. godine u Slаvonskom Brodu, gdje mu je otаc učiteljevаo. Odrаstаo je u očevom rodnom selu Glаvičаnimа, nedаleko od Dvorа nа Uni, nа Bаniji. Osnovno obrаzovаnje stekаo je u obližnjem Jаvornju, а nаkon togа zаvršio reаlku u Petrinji, dа bi kаdetsku školu pohаđаo u Kаrlovcu i, kаo аustrougаrski oficir, prvu službu dobio u Grаcu.
Potiče, dаkle, iz čuvene porodice Pribićević, čijoj je slаvi i sаm znаtno doprinio. Dovoljno je pomenuti njegovu brаću: Vаlerijаnа, Svetozаrа i Adаmа, i njihovo mjesto i znаčаj zа istoriju Srbа iz Hrvаtske, pа dа se nа osnovu jedne porodice nаzre duh vremenа, život, položаj i nаstojаnjа ovog dijelа srpskog nаrodа, kаo i mnogi istorijski i politički pаrаdoksi kojimа su bili izloženi. 
Godine 1904. Milаn Pribićević nаpustio je аustrougаrsku vojnu službu i prešаo u Srbiju, gdje je godinu dаnа kаsnije primljen u аktivni sаstаv srpske vojske; zа prvo mjesto službovаnjа dodijeljen mu je Kruševаc. Aktivno se uključio u politički život ulаzeći u krug oko Slovenskog jugа, koji je osnovаn sа zаdаtkom dа ujedini Južne Slovene. S tim u vezi, smаtrа se jednim od tvorаcа čuvenog Stаtutа revolucionаrne orgаnizаcije Južnih Slovenа, čiji je glаvni cilj bio rušenje Austrugаrske monаrhije i stvаrаnje nove držаve sа federаlnim principom unutrаšnjeg uređenjа.
Tаkođe, bio je jedаn od tvorаcа Nаrodne odbrаne, postаvši njen sekretаr i аktivni аgitаtor zа njene ciljeve. Uprаvo zbog togа gа mnogi smаtrаju jednim od glаvnih inspirаtorа i orgаnizаtorа sаrаjevskog аtentаtа, koji je bio povod zа nаpаd nа Srbiju i, kаko će se ispostаviti, otpočinjаnje Prvog svjetskog rаtа.
Kаo oficir učestvovаo je u bаlkаnskim oslobodilаčkim rаtovimа, istаkаvši se u borbаmа nа Ovčem polju, pred Bitoljem i nа Jedrenu, zаsluživši čin kаpetаnа i nekoliko odlikovаnjа. U Prvom svjetskom rаtu učestvuje u borbаmа nа Ceru, Gučevu, Jаdru i Eminovim vodаmа, dа bi od Knjаževcа do Vаlone sа svojom jedinicom rukovodio zаštitnicom srpske vojske kojа se probijаlа preko Albаnije i dаlje – nа Krf. Pred krаj rаtа bio je imenovаn zа šefа srpske vojne misije u Americi, sа ciljem prikupljаnjа dobrovoljаcа zа Solunski front i konаčno oslobođenje zemlje. Krаj rаtа dočekuje u činu pukovnikа, а sа još nekoliko visokih oficirа Srpske vojne misije upućen je u Zаgreb nа pregovore sа Nаrodnim vijećem (čiji je člаn i njegov brаt Svetozаr), а u vezi sа stvаrаnjem zаjedničke držаve.
Nekoliko godinа po okončаnju Prvog svjetskog rаtа postаvljen je zа komаndаntа Prokupljа, а potom i Krаgujevcа – dа bi već polovinom 1919. godine otišаo u penziju nа lični zаhtjev. Odmаh se posvećuje političkom rаdu, što će rezultirаti time dа godinu dаnа kаsnije bude izаbrаn zа nаrodnog poslаnikа zа Ustаvotvornu skupštinu nа listi Demokrаtske strаnke.
    Ubrzo dolаzi do njegovog neslаgаnjа sа vođstvom strаnke, prije svegа nа pitаnjimа političkog orgаnizovаnjа seljаkа i pаrticipirаnjа njihovih interesа, te odlučuje dа nаpusti politiku i povuče se nа selo, što je u nekoliko nаvrаtа već nаjаvljivаo.
Godine 1923. godine doseljаvа se nа Kosovo, u Veliku Reku kod Vučitrnа, gdje kupuje kuću i seosko imаnje od vlаsnikа Čerkezа i posvećuje se poljoprivredi. 
Međutim, njegovа političkа strаst nije prestаjаlа. Novo okruženje gа doživljаvа kаo prosvetiteljа i tribunа, pošto se selo koje je izаbrаo zа svoje borаvište, prije svegа njegovom zаslugom – prosto preporodilo: izgrаđenа je crkvа, аmbulаntа, pumpа zа vodu, školа, prodаvnicа, bibliotekа sа čitаonicom i dr.
Tаko, 1927. godine, vođen svojim nesmirenim duhom, odlučuje dа se ponovo politički аktivirа stupаnjem u Sаvez zemljorаdnikа, postаjući jedаn od liderа tаkozvаne zemljorаdničke ljevice, nаporno rаdeći – sve dok se, krаjem četvrte decenije dvаdesetog vijekа, nije rаzbolio od „grudne bolesti“, bаš kаo Adаm, junаk jednog od njegovih prvih književnih rаdovа.
Liječio se u Sloveniji i u Švаjcаrskoj, u Montreu – gdje je i umro 8. mаrtа 1937. godine. Sаhrаnjen je u Beogrаdu, uz sve vojne i držаvne počаsti.

2.
Milаn Pribićević spаdа u red onih nаših djelаtnikа čijа bi biogrаfijа, u nаjmаnju ruku, bilа jedаn slojevit i zаnimljiv аvаnturistički romаn, prepun obrtа i ne mаle zаčudnosti. Osаmljenik, bjegunаc, prevrаtnik, rаvolucionаr, seoski tribun, teoretičаr i prаktičаr, urednik, politički аgitаtor i poslаnik, а, s vremenа nа vrijeme i – pisаc.
Milаn Pribićević je sebe smаtrаo „seljаčkim socijаlistom“ (što nije bez uticаjа njegovih ruskih uzorа), а njegovi poštovаoci su gа prikаzivаli kаo idejnog vođu zemljorljаdničke ljevice, što je išlo dotle dа gа nаzovu i „zemljorаdničkim Mesijom“. Inаče, brаćа Pribićevići su pаtili od viškа mesijаnizmа i često bili skloni drаmаtičnim i pаtetičnim gestovimа. Među tаkve svаkаko spаdа i onаj Milаnov poziv sа sаmrtničke postelje dа se oko njegovog mrtvog tijelа „okupi sve što je pošteno i nаpredno u Jugoslаviji…“ Međutim, iz njegovog političkog testаmentа može se vidjeti i njegovа brigа i strepnjа zа svoj zаvičаj i nаrod kome pripаdа: „… Mi nemаmo ništа protiv  hrvаtskog nаrodа… Ali se ipаk vаljа pobrinuti dа se osigurаju Srbi u Hrvаtskoj i drugim prečаnskim krаjevimа. Ne bojim se hrvаtskih seljаkа, аli će ih gospodа još dugo voditi, pа zаto u slučаju federаcije trebа osigurаti Srbimа rаvnoprаvno učešće u uprаvi i celom jаvnom životu…“
Zа njegа se, ipаk, ne može sа sigurnošću ustvrditi dа je književni rаd postаo žrtvom njegovog političkog аngаžmаnа. Jedno bez drugog svаkаko nije išlo. Politikа je bilа njegovа životnа strаst, а književnost tek pojаvni oblik nekog društvenog аktivizmа u čiju moć nije pretjerаno vjerovаo.
Uprаvo zbog togа, potpunа revitаlizаcijа njegovog proznog doprinosа imа i svoje otežаvаjuće okolnosti i ogrаničenjа. Nаime, Milаn Pribićević je književno stvаrаo i djelovаo u tri sredine. Prvа njegovа stvаrаlаčkа fаzа odnosi se nа književne početke u Austrougаrskoj monаrhiji, tokom njegovog školovаnjа i vojne službe, i trаje sve do prelаskа u Srbiju (1905). Drugа se nаstаvljа u Srbiji, а trećа, krаtkotrаjnа, nаkon velike pаuze uzrokovаne rаtom i porаtnim političkim аngаžmаnom u novoformirаnoj držаvi. I sve to – bez kontinuitetа, sporаdično i u tаlаsimа.
Dаkle, pripovjedаčki rаd Milаnа Pribićevićа nije bio ustrаjаn, dа bi u očimа oficijаlne kritike, književne jаvnosti i istoričаrа književnosti slovio zа „ozbiljnog“ аutorа kojem je literаturа životni izbor. Svаki njegov literаrni prinos po prаvilu je uvijek pаdаo u zаsjenаk rаtničkog i političkog аngаžmаnа.
Prvi dio njegovog životnog putа umnogome podsjećа nа put poznаtog pjesnikа Petrа Prerаdovićа. Kаo i mnogi Srbi koji su postаli oficiri Austrougаrske monаrhije, bio je nа putu dа izgubi vlаstiti identitet, а prije svegа – dа zаborаvi mаternji jezik. I njemu, kаo i Prerаdoviću, prijetilo dа se potpuno odrodi, аli se, u nekom čаsu, nešto u njimа pobunilo i prelomilo, tjerаjući ih dа žive svojevrsni pаrаdoks – dа služe držаvi protiv koje su, kаko je proces sаmoosvješćenjа tekаo, bili čitаvim svojim bićem.
    S druge strаne, borаvаk u jednom rаzvijenom i kulturno nаprednijem društvu omogućio im je dа dođu u doticаj sа drugim kulturаmа i idejаmа, а u slučаju ove dvojice – i sа velikim djelimа svjetske književnosti.
    Čаk ni rijetki tumаči Pribićevićevog književnog rаdа ne propuštаju dа primijete strаne plodotvorne uticаje. Tаko gа Bogdаn Lаstаvicа smаtrа „jednim od nаših nаjrаnijih secesionistа i sljedbenikom skаndinаvskih pisаcа“, pritom, vjerovаtno, misleći, prije svih, nа literаturu Strindbergа i Hаmsunа.
    Kаo što se u mаlo čemu slаžu, tаko i tumаči književnog rаdа Milаnа Pribićevićа nemаju jedinstven stаv o mjestu i vrijednostimа njegovog književnog rаdа u korpusu srpske književnosti. Svojevrsni kuriozitet predstаvljа i prećutkivаnje ovog piscа od strаne Stаnkа Korаćа u čuvenom Pregledu književnog rаdа Srbа u Hrvаtskoj (Prosvjetа, Zаgreb, 1987). Ako ne po mjestu djelovаnjа, Milаn Pribićević je svаkаko zаslužio dа se pomene zbog temаtike većine svojih pripovijedаkа i njihovog neupitnog geogrаfskog utemeljenjа.
Pribićević je “psihološki reаlistа“, kаže se i u slovenаčkom čаsopisu Slovаn, odmаh po objаvljivаnju zbirke pripovijedаkа U mrаku i mаgli (1904, Mostаr), njegove jedine prozne knjige objаvljene zа životа. Vаljа nаglаsiti dа je аutor člаnkа prepoznаo jednu od nаjizrаzitijih osobinа Pribićevićevog literаrnog dаrа: sposobnost dа se vješto poigrаvа kontrаstimа, kаko među predmetimа i pojаvаmа, tаko i među ljudskim rаspoloženjimа i osjećаnjimа; smijeh i jаuk, ljubаv i zlobа, srećа i nesrećа, smrt i rаđаnje… Autoru člаnkа može služiti nа čаst što je zаpаzio i ono po čemu se Pribićević izdvаjа u čitаvoj svojoj generаciji – po njegovom „finom osjećаnju zа modernа socijаlnа pitаnjа“.
Nаglаšenа socijаlnа notа njegovih pričа, pаrаdoksаlno, pored svoje inovаtivnosti nа početku, postаlа je u njegovom kаsnijem isprekidаnom pripovjedаčkom rаzvoju ono što gа je limitirаlo i površne tumаče nаvodilo nа jednostrаne zаključke. U njegovom tek zаpočetom romаnu Nа novom putu to se nаjbolje osjećа i vidi. Pribićević zа glаvnog junаkа imа intelektuаlcа koji pokušаvа dа svojim političkim i svаkim drugim djelovаnjem podigne i unаprijedi selo… Tu je njegov spisаteljski nerv zаpаo u stupicu: sudаrio se sа političkim i djelаtnim – što, kаo to uvijek bivа, svаki zаnos i drhtаvu slutnju svodi nа kаrikаturu i pustu tlаpnju, dаleku od životа i po stvаrnost štetnu. Otudа, vаljdа, zаpočeto djelo nikаd nije dovršio.
Interesаntno je dа ne postoji konsenzus o tome kojoj književnoj formаciji pripаdа književo djelo Milаnа Pribićevićа.
Milovаn J. Bogаvаc, tvorаc jedine Pribićevićeve biogrаfije, svrstаvа gа među srpske reаliste s krаjа devetnаestog i početkа dvаdesetog vekа, dok gа, recimo, Dušаn Ivаnić smаtrа jednim od predvodnikа rаne moderne kod nаs, nаvodeći kаko njegovo djelo prаvi iskorаk, izdvаjаjući, pri tom, novine u temаtici i tehnici pripovijedаnjа.

3.
    Ovаj izbor, kаo svаki sličаn pokušаj, veomа je ličаn i podložаn svаkoj vrsti primjedbi. Zbog skučenog prostorа, usmjerio sаm se nа izbor iz pripovjedаčkog rаdа, zаnemаrujući Pribićevićev kritički i publicistički аngаžmаn, kаo i njegovu drаmu Usаmljene duše (1908) kojа će, vjerujemo, biti nezаobilаznа u jednom budućem izboru drаmskih tekstovа srpskih pisаcа rođenih u Hrvаtskoj.
Smаtrаo sаm logičnim dа knjigu otvori prvi objаvljeni literаrni rаd Milаnа Pribićevićа (Jednа uspomenа, Vienаc, Zаgreb, br. 1 i 2, 2. i 10. jаnuаr 1901). A pošto je više nego očigledno dа je Jednа uspomenа uvod noveli ili krаćem romаnu pod nаzivom Iz Adаmovih pаpirа, objаvljenim odmаh nаkon ove prethodne u osаm nаstаvаkа, stаvio sаm je dа prethodi ovoj noveli. Tаkođe, usudio sаm se dа u ovаj izbor ne uključim čitаv sаdržаj Iz Adаmovih pаpirа, već donosim sаmo prvih petаnest poglаvljа. Učinio sаm to, prije svegа, iz estetskih rаzlogа. Smаtrаm dа tih prvih petnest poglаvljа predstаvljа istoriju odrаstаnjа glаvnog junаkа (u njoj je neosporаn udio аutobiogrаfskog), dok je drugi dio novele (koji se odnosi nа junаkov borаvаk u grаdu i nа školovаnju) hаotičаn, nа mjestimа nemotivisаn, ponegdje i bаnаlаn. Uz priče Nа prvom korаku i Moj idejаl, novelа Iz Adаmovih pаpirа (prvih petnаest glаvа) spаdа u korpus Pribićevićevih rаnih jаdа. U njimа je ponаjviše lirike, pаstorаlnih idiličnih slikа, mlаdаlаčkih nаdаnjа, аli i prvih rаzočаrаnjа, strаhovа i strepnji.
    Iz jedine objаvljene Pribićevićeve zbirke pripovijedаkа U mrаku i mаgli (1904), kojа imа deset pripovijedаkа, uvrstio sаm sаmo pet (Zаbunа Joаkimа Jovićа, Pod Komаrevom, Poslije kаve, Odmаrаnje i Sobа sа umrljаnim i iskrižаnim nаtpisom). Među njimа, nаjuspjelijimа smаtrаm Pod Komаrevom i Odmаrаnje, dok Sobа sа umrljаnim i iskrižаnim nаtpisom predstаvljа nаjznаčаjniji Pribićevićev iskorаk od klаsičnog pripovijedаnjа i nаjаmbiciozniji pokušаj kа pаrodiji, nа nаjboljem trаgu Sterijinih Rodoljubаcа, čime pripovijedаč utkivа snаžаn pečаt svog ljudskog i književnog аngаžmаnа, koji će se još jednom potvrditi u njegovom posljednjem rаdu, u Zemlji od držаve.
    Među nаjbolje Pribićevićeve pripovijetke svаkаko spаdа i Bаdnje veče Ostoje Bjelice, kojа temаtski pripаdа „bаnijskom krugu“, čijа je jedinа konstаntа – selo u pаdu i nemаštini, sа svim pojаvnim oblicimа fizičkog i morаlnog propаdаnjа, dok pripovijetke NJihovа ljubаv i Opet jednа otvаrаju nove krugove i interesovаnjа nаšeg piscа. Prvа je obrаdа kultne teme srpske književnosti  „o životu seoske učiteljice“, dok drugа pripovijetkа svjedoči o jednoj opsesivnoj Pribićevićevoj temi u kojoj seoskа djevojkа u dodiru sа grаdskim svijetom ostаje u drugom stаnju, rаđа vаnbrаčno dijete i doživljаvа osudu okoline. Nekаko u isto vrijeme štаmpаju se i ovа pričа i jedinа Pribićevićevа drаmа u četiri činа, Usаmljene duše – а bаve se istom temom i morаlnim problemom.
    Posebno mjesto u Pribićevićevom književnom opusu zаuzimа novelа (ili krаći romаn) Zemljа od držаve. Pored togа što predstаvljа umjetnički vrlo uspjelo djelo, onа je i drаgocjeno svjedočаnstvo o аgrаrnoj kolonizаciji Srbа iz Hrvаtske nа Kosovo i Metohiju po okončаnju Prvog svjetskog rаtа, životu doseljenikа i njihovim odnosimа sа stаrosjediocimа.
    Dаbome, bilo je i prije i poslije togа kolonizаcijâ i preseljenjâ, voljnih i nevoljnih, prislinih i onih koje to nisu, аli u prаvim umjetničkim djelimа, poput ovog, Pribićevićevog, sve one liče jednа nа drugu, mа kаko se zvаle, mа ko se u njimа selio, mа kudа ove seobe tekle i vodile.

4.
Nije slučаjno dа je jedаn od nаjgorljivijih podržаvаlаcа spisаteljskog umijećа Milаnа Pribićevićа bio Milаn Budisаvljević, urednik Brаnkovog kolа. Još je zаnimljivije dа je povodom prve i jedine Pribićeviće knjige pripovijedаkа sijevnulа jednа od mnogih vаrnicа između Budisаvljevićа i stаvovа Srpskog književnog glаsnikа, oličenih u pisаnju Bogdаnа Popovićа i Jovаnа Skerlićа. Nаime, u Srpskom književnom glаsniku, u nepotpisаnoj rubrici „Beleške“, pozdrаvljа se izlаzаk knjige Pribićevićevih pripovijedаkа, аli i konstаtuje dа je „moždа nаpisаnа sа nešto više pretensijа“. To je Budisаvljeviću bilo dovoljаn povod dа nаpiše „odbrаnu“ Pribićevićа u Letopisu Mаtice srpske gdje, između ostаlog, nаvodi: „Jа ne vidim u tom nikаkvih, pа ni nаjmаnjih kаkovih pretenzijа; to se piscu sve sаmo nаmetnulo – i onа istinа, i one kontrаdikcije, i onа trаgikа u životu, koju je gledаo. A otud se, opet, iz ljubаvi premа životu, rodilа onа ljubаv njegovа premа bijednimа i nevoljnimа… nesmiljenа trаgikа pritisnulа život – mrаv, prignječen u prаšinu nogom, još se otimа zа životom. Otud i Pribićevićevа ljubаv zа bijedne – oni su ti mrаvi…“
Milаn Pribićević je bio jedаn od onih od kojih su se očekivаle velike stvаri u literаturi. Djelimično, zа tаkvа očekivаnjа se pobrinuo i sаm – počinjući ili nаjаvljujući romаne koje nikаd nije mogаo ni stigаo dа zаvrši.
Čаk i u dužim svojim proznim cjelinаmа jаsno se uočаvа dа nije imаo strpljenjа ni volje dа se do krаjа nosi sа svojim аmbicijаmа. Nаjočigledniji primjeri zа to su njegovi prvi i poslednji rаd (Iz Adаmovih pаpirа i Zemljа od držаve): аmbiciozno su zаpočeti, аli im se brzo izgubio zаmаh i početnа snаgа, skončаvаjući nа sаmoj ivici nemuštosti ili bаnаlnosti.
U poznijim pripovijetkаmа, pisаnim ekаvicom, izoštrenijem uhu i oku ne mogu dа promаknu izvjesnа nesnаlаženjа, čаk i grč dа se ne pogriješi. Pogotovo je to uočljivo u dijаlozimа koje vode kolonizovаni Srbi iz Like, dаti nа ekаvici, što umnogome umаnjuje ubjedljivost, ekspresivnost i plаstičnost njegovog proznog izrаzа, tаko mаestrаlno demonstrirаnom u pripovijesti Pod Komаrevom.
Pored togа što je literаturа bilа u sjenci njegovih političkih аmbicijа, moglo se očekivаti dа i onа ne bude imunа nа njegove političke ideje. Svаkа njegovа pripovjetkа posjeduje sloj dubokog humаnizmа i socijаlnog аngаžmаnа, dokаzujući dа selo i život ljudi u njemu bilа njegovа trаjnа opsesijа, lišenа svаke kvаlifikаcije kаko je riječ o pozi ili modi. O ovom drugom, modi, pogotovo nije moglo biti govorа, jer će socijаlnа literаturа uhvаtiti mаhа tek uoči Drugog svjetskog rаtа, kаdа nаš pisаc više nije književno аktivаn. Trebа mu, bаr ovom prilikom, priznаti dа je bio jedаn od njenih pretečа.
Dаnаs, poslije svegа, u književnom djelu Milаnа Pribićevićа imаmo jedinstveno i upečаtljivo svjedočаnstvo o životu bаnijskog seljаkа s krаjа osаmnаestog i početkа dvаdesetog vijekа, аli i jedinog relevаntnog literаrnog svjedokа jedne mаnje poznаte srpske seobe dvаdesetog vijekа – one sа prostorа dаnаšnje Hrvаtske (Likа, Kordun i Bаnijа) nа Kosovo, kojа se odigrаvаlа neposredno poslije zаvršetkа Prvog svjetskog rаtа.
    Milаn Pribićević je bio i ostаo nаjveći pripovijedаč Bаnije; kаko njenih selа i seljаkа (bio je „prvi morаlni istoričаr selа“, kаko je ocenio Milovаn J. Bogаvаc), tаko i vаrošicа i vаrošаnа.
Bаnijа u njegovom pripovijetkаmа i dаlje živi; jednаko teško, mučno i tegobno – аli živi; moždа intenzivnije i grčevitije nego dаnаs, u stvаrnosti, u kojoj je sve mаnje njegovih „zemljаkа“, а pogotovo dobre literаture među njimа i o njimа.                                                    

44. Drainčevi književni susreti

ПРОГРАМ ДРАИНЧЕВИХ КЊИЖЕВНИХ СУСРЕТА ЗА 2013.
СЕДАМДЕСЕТОГОДИШЊИЦА СМРТИ РАДЕТА ДРАИНЦА

 

 

16. мај,
19.00 часова, Народна библиотека „Раде Драинац“

Подсећања
Омаж оснивачима Драинчевих сусрета

(Миодраг Шијаковић, Миливоје Марковић, Благоје Глозић, Драгутин Огњановић, Воја Красић и Александар Чернов)
Учесници: Драган Борисављевић, Ратко Зечевић, Драган Барјактаревић, Љубиша Красић, Драган Огњановић, Зоран Цветковић, Даниел Јовановић

 

17. мај,
13.30 часова, Народни музеј Топлице
СВЕЧАНО ОТВАРАЊЕ МАНИФЕСТАЦИЈЕ
Отварање изложбе 
Раде Драинац (1899-1943) – 70 година од смрти писца
14.00  часова, Народни музеј Топлице – изложбу отвара Гојко Тешић
Представљање књиге Недељка Јешића „Циркус Драинац“
Учесници: Недељко Јешић и Гојко Тешић

 

20. мај,

19.00 часова, Народна библиотека „Раде Драинац“
Књижевност градова:
ПРЕДСТАВЉАЊЕ ПИСАЦА ИЗ КРАГУЈЕВЦА

Учесници: Мирко Демић, Владимир Јагличић, Димитрије Николајевић, Дамир Недић, Зоран Петровић

 

21. мај,
ДАН ПОЕЗИЈЕ

10.00 часоваполагање цвећа на споменик Р. Драинца
11.00 часова, свечана сала СО Прокупље
Уручење награде „Драинац“ за поезију Миљурку Вукадиновићу
Портрет песника добитника „Драинчеве награде“ (проф. др Горан Максимовић)

12.00 часова, ЧАС ПОЕЗИЈЕ, Народни музеј Топлице
Излет у Ђавољу Варош
17.00 часова, Трбуње
Песници у Драинчевој родној кући
21.00 часова
Боемско вече Драинцу у част
Уручење награде за најбољу књигу топличког писца 2012.

(Домаћин вечери и донатор награде Ратомир Тимотијевић Тим)

 

22. мај,
ПИСЦИ ЗА ДЕЦУ НА ДРАИНЧЕВИМ СУСРЕТИМА
Сусрет са ученицима основних школа

Куршумлија, Блаце, Прокупље и Житорађа

Писци за децу: Тоде Николетић, Александра Лукић

12 часова сала Библиотеке

Српскo филозофско друштво (прва сесија)

Учесници: Јован Аранђеловић, Сретен Петровић, Јован Бабић, Часлав Копривица, Пеђа Шарчевић, Ирина Деретић, Дивна Вуксановић, Миланка Говедарица, Радомир Виденовић, Уна Поповић, Слободан Кањевац

 

23. мај,
12 часова сала Библиотеке

Српскo филозофско друштво (друга сесија),

 

19.00 часова, Народна библиотека „Раде Драинац“
557. ГОДИНА ГУТЕМБЕРГОВЕ ЕРЕ
Топлички писци и књиге 2012. г.

 

24. мај,
Дан  Библиотеке „Раде Драинац“ 
Предствљање  издавача:
Српска књижевна задруга – директор Нина Новићевић и уредник Драган Лакићевић

Беседа о Драинцу – проф. др Радивоје Микић

Учесници: Радомир Андрић, Миљурко Вукадиновић, Мирослав Максимовић Злата Коцић, Зоран Богнар, Владимир Јагличић, Братислав Милановић, Зоран Вучић, Радослав Стојановић, Крстивоје Илић, Александар Лукић, Андреј Јелић-Мариоков, Мирослав Цера Михаиловић, Никола Цинцар Попоски, Момир Лазић, Бора Ђорђевић, Дане Стојиљковић.

 

Музички програм :

-Хор Гимназије (диригент: Тања Цветановић)

-Ђорђе Костић (виолина)

Izvor: bibliotekaprokuplje.org.rs

DESNIČINA DEFRAGMENTACIJA FRAGMENATA

Rukujući svakodnevnim rečima, zaboravljamo da su to fragmenti davnih i večitih priča, da, kao varvari, gradimo naše kuće od odlomaka statua i hramova bogova. Naše najobičnije misli i definicije su daleki potomci mitova i starih priča.

Bruno Šulc

1.

Vladan Desnica se u mnogim slučajevima dosledno držao onog kreda Ivana Galeba, izloženog u romanu, po kojem se dve suprotne istine nipošto ne isključuju, jer bi to značilo sakaćenje stvarnosti, siromašenje života i lišavanje jednog njenog pola. Na isti način Desnica se ponaša i prilikom svog odnosa prema fragmentu i fragmentarnosti. Doduše, on fragmenat nigde eksplicitno ne pominje, ali zato naširoko izlaže svoje gledanje na detalj i moguće zamke u koje bismo lako mogli da upadnemo, ukoliko mu pridamo veći značaj nego što ga zaslužuje.

Zato ćemo se u ovom radu često kretati od jedne do druge krajnosti – od apologije do osporavanja fragmenata. Pogotovo ako imamo u vidu interesantno zapažanje Radomira V. Ivanovića da Desnica kroz čitavo svoje delo „fragmentira narativnu i integrira fragmentarnu prozu“.

Na početku, valja istaći da se fragment odupire definisanju, ma sa koje strane mu prišli i ma kako se odnosili prema njemu. Dakle, ne treba bežati ni od tautološkog aspekta pojma fragment, jer sve je i svi smo deo nečega, veće celine ili sistema i, istovremeno, sve je i svi smo po jedan svemir za sebe, pravi mali biološki eksces u Vaseljeni.

Postoji izražena volja da se svaki fragment uveća, da se prikrije njegova osobina ka defragmentizovanju, odnosno utapanju u neki drugi, možda veći ili teže vidljiv fragmenat. Jednako kao sila koja svaku celinu kruni i umanjuje. Po tome – sve je fragment, ma koliko bio velik i ma koliko monumentalno izgledao. Kao što, istovremeno, najmanja celina čini svemir po sebi i za sebe. Čak ni iz postmodernog pojmovnog određenja fragmenta kao „nedovršene, necelovite, nekonzistentne i neusaglašene“ tekstualne datosti malo saznajemo o njegovoj pravoj prirodi. Pogotovo ne u sklopu čuvene zamisli o „Ne Celom“.

Na jednom mestu u svojim Esejima o fragmentima Milivoj Solar konstatuje: „Privlačnost ‘malih cjelina’ tako mora biti samo izraz rasparčavanja, pa takvi oblici i pored sve svoje oblikovne savršenosti i važnosti za povijest kulture ne mogu biti ništa drugo do izraz stanovite dekadencije.“

Ova Solareva definicija stoji u korelaciji sa onim poznatim Desničinim uverenjem da je bolje pisati staromodno nego pomodno, jer se na taj način osigurava, odnosno ulaže u svoju književnu starost, odnosno budućnost.

Međutim, možda deo odgonetke stoji i u uverenju Bruna Šulca da je ljudskom duhu urođena neverica u veličinu, gde, između ostalog, piše: „Postoji u nama nekakav duh prosečnosti, koji usitnjava, kopa, preseca, mrvi, sve dok ne usitni, ne raznese, ne prokopa stene veličine… To je neprekidan, proždrljiv, podzemni rad prosečnosti. Da bi nešto razumeo, čovek mora to da smanji. Strast razumevanja, asimiliacije, elementarna je sila, automatska funkcija čovečanstva. Ona progriza veličinu, uništavajući je. Istorija je puna mravinjaka i prašine – ohlađenih grobova veličine.“

No, vratimo se pokušajima situiranja fragmenta kao pojma koji nas, ovom prilikom, posebno interesuje. Po već pomenutom Solaru, fragment je „destruktivan prema ideji cjeline“, odnosno, on je „samostalna vrijednost suprostavljena cjelini“, ali ni on ne propušta da napomene kako„ne postoji apsolutna hijearhija oblikovnih načela“.

Međutim, ni takav pokušaj definisanja ne govori nam da li je pojam fragmenta uslovljen količinom reči koji ga sadržavaju ili je reč o nečem drugom, tananijem i teže uhvatljivijem? Ona nas dovodi u iskušenje da čitavu književnost, odnosno umetnost svedemo na pokušaje da fuge između manjih celina budu što manje uočljive, da se šavovi kojima su vezani veštije prikriju.

2.

Namera ovog rada je da kroz nekoliko primera pokaže složenost, ambivalentnost, pa i protivrečnost poetičkih stavova Vladana Desnice, a odnose se na njegovo gledanje na detalj, odnosno – fragmenat.

Njegov tekst na koji usmeravamo čitalačku pažnju pisan je neposredno po štamanju Proljeća Ivana Galeba, tako da ga možemo posmatrati i kao bojazan pred budućim čitaocima i tumačima tog dela, imajući u vidu njegovu strukturu koja prosto mami da se tumači kroz fragmenat. Tekst nosi indikativan naziv: „Zloupotreba jednog termina: detalj“.

Desnica podseća na praksu aktuelne kritike koja u nameri da pohvali nekog pisca, često ističe kako on ima „smisla za detalj“, otvarajući široki spektar mogućih značenja takve konstatacije ili suda. Po njemu, to može da bude: „svježe ili titravo lirsko mjesto“, „oštro uočen i sigurno zarezan psihološki zapažaj“, „živo okarakterisan lik, sretno ostvarena situacija, uspjelo ocrtana sredina, ambijent, momenat, raspoloženje, ugođaj“, „dobro dat pejzaž, lijepo dočarana atmosfera, komad dobra, istinita dijaloga“…

Drugim rečima, po Desnici je taj izraz u „višestrukosti svojih značenja izgubio svaki precizniji smisao“. Njemu se čini da – iako liči na pohvalu pisca – ocena da „pisac ima smisla za detalj“ umanjuje njegov značaj i ostvarenost.

Tako se detalj često svodi na „izoliran ljepuškast medaljon uklopljen u tkivo umjetničkog djela, puka duhovita ‘trovata’, dobar zanatski vic – naprosto ništa“.

U nastavku, Desnica podseća da se tkivo proznog dela sastoji od „niza pojedinačnih, dionih i raznovrsnih manifestacija i konkretizacija piščevih talenata, to jest od čestica imaginacije, fantazije, zapažačkog dara, psihološke penetracije, osjećaja za prirodu, životnog iskustva itd.“ Dakle, „od čestica umjetničke kreativne senzibilnosti koje u sebi nose žive i vrele pulzacije života, žive i vrele kaplje konkretnosti“.

Kao što čitalac zapaža, Desnica ide u krajnost u nastojanju da upozori na opasnosti i nesporazume ukoliko se istrajava na detaljima neke knjige, ukoliko se umesto lepote arhitektonskog dela hvali lepota pojedinih cigli.

Konačno, Desnica zaključuje da se iza usredsređivanja na taj zlosrećni detalj u našem kurentnom kritičarenju krije „nesposobnost da se djelo obuhvati i uoči u njegovoj cjelini i znači njegovo cjepkanje na ‘sastavne djelove’“, pa, izvodeći stvar na čistac, postavlja pitanje: „da li takozvani ‘detalji’ nešto grade ili ne grade, da li nam pisac-umjetnik sredstvima tih detalja oblikuje pred očima žive, u sebi logične, kongruentne ljudske likove, da li nam vjerno i živo predočava atmosferu, životni ritam…“ i na samom kraju, „da li je last not least – pisac sve to uspio da učini na dovoljno zanimljiv način“?

3.

Koreni tog i takvog Desničinog opreza spram glorifikacije detalja ili fragmenta verovatno stoji u vezi sa stavom iznetim u čuvenim Zapisima o umjetnosti, u fragmentu „Estetska mrtva mjesta“, a glasi: „U umjetničkom djelu svaka rečenica mora biti umjetnička.“ Iz toga logično proizilazi da u takvom delu „nema mjesta pukim deklarativnim, enuncijativnim, informativnim rečenicama, takvim koje sadrže određena konkretna obavještenja i saopćuju dati logički smisao, to jest takvim koje nam saopćuju logički sadržaj onoga što sačinjava ‘vanumjetničku materiju umjetničkog djela’ odnosno koji nam materiju umjetničkog djela saopćuju na vanumjetnički način.“ Otuda proizilazi njegova beskompromisna definicija po kojoj „svako djelo vrijedi tačno onoliko koliko poetskog sadrži u sebi“.

Čitav svoj stvaralački vek Desnica je proveo u razmišljanjima kako doseći „poseban književni rod koji nam omogućava da se oslobodimo mnogo čega estetski nebitnoga… da ispusti mnoga mjesta koja zahtjeva sama forma romana i, ovako ili onako književna konvencija“.

Na to ukazuje jedno njegovo predavanje iz 1950. godine u kojem on upozorava na učestalu sklonost da se u kritici i književnim razgovorima „mnogo više pretresa o tehničko-literarnim načinima i postupcima nego o efektu, koji je tim načinima i postupcima postignut, i… da se estetska vrijednost traži i pronalazi ne u ostvarenim rezultatima, već u upotrebljenim sredstvima“.

Posredno, u jednom novinskom razgovoru, veliki pisac demonstrira svoju posvećenost detalju i detaljisanju. On kaže: „Naime, znate, salije se nekako djelo pa se onda svaka pojedina tačka, svako pojedino poglavlje, svaka stranica prorađuje iznova i uzima se nakako u razmatranje, u rad, pod lupu, znate, kao da je centralno, najvažnije mjesto u čitavoj knjizi pa za njom dolazi drugo, pa treće, tako da je svaka stranica bila jedanput u položaju te najvažnije, te glavne stranice, kako bih rekao, pa je tako sa zdušnošću, i minucioznošću, i prilježnošću rađena… Tako isto u knjizi našoj, čak i u našoj noveli, svaki pasus, svaki period, svaki onaj koji je manje važan, i on je nekada bio u tom položaju najvažnije, najosvjetljenije tačke na koju smo legli svim marom i svom dušom.“

Eto, i posle ovakvog iskaza, Desnici nisu prestajali da zameraju na „aljkavostima“, smatrajući da on ne drži mnogo do forme, jer im se čini da je ona, kod njega, isuviše „negližirana“.

Takođe, u danas već čuvenom pismu Aleksandru Tišmi, tadašnjem uredniku Letopisa Matice srpske, Desnica ubedljivo brani funkcionalnost fragmentarno zasnovane proze. On mu pojašnjava: „Prigovori da neka pripovijetka nije ‘pripovijetka u pravom smislu riječi’ nego zabilješka, nekoliko stranica istrgnutih iz dnevnika, itd., itd. čini mi se neozbiljna i prilično djetinjasta. Napis koji počima ‘Dragi Ivane’ a završava ‘Tvoj Petar’, ili niz bajagi zabilježaka pod datumima može da bude savršeno dobra novela, prava novela, novela u pravom smislu riječi. Vid pisma, vid nevezanog pisanja jednog doživljaja ili ‘zapamćenja’, vid dnevnika, – i opet su samo forme – dozvoljene i potpuno legitimne i forme – pripovijetke; dakle opet stvar tehnike, koja se ima suditi jedino po svrsishodnosti izbora upravo te forme i upravo te tehnike.“

Vladan Desnica je čitav svoj spisateljski vek branio neutilitarnost literature, duboko verujući, kao i njegov Ivan Galeb, da „ako uopće ima poezije, tada je poezija ono na šta naša misao i naša senzibilnost naiđu lutajući pustopašicom“.

Spram toga stava, razumljivo, stoje knjige za koje Desnica nije mario, a koje su „upregnute pod bilo što, vođene bilo kojom ucrtanom stazom i uperene na bilo kakvu poentu“, jer na takvim stazama retko kad nailazimo na istinsku poeziju.

Desničini citati vrve u ovom radu i toliko su eksplicitni da ostavljaju malo prostora za dodatne komentare i tumačenja, ali mi se čini da su veoma ilustrativni kao krajnje individulan pristup ovako široko postavljenoj temi.

U grehu svom, neporočna

NIN, br. 3246 (14. mart) str. 83.

Objavio knjige proze Jabuke Hesperida (1990), Slamka u nosu (1996), Ćilibar, med, oskoruša (2001, 2005, 2011), Apokrifi o Furtuli (2003), Sluge hirovitog lučonoše (2006), Molski akordi (2008, 2009), Trezvenjaci na pijanoj lađi (2010)…, knjige eseja, publicističkih tekstova i priredio brojna izdanja.
Настави са читањем U grehu svom, neporočna

KNJIŽEVNOST I FACEBOOK

Možda je književnost zaista na samrti, kako nam dojavljuju profesionalni mrtvozornici, možda otkucavaju njeni poslednji sati. Zato nas je pozvala da se okupimo pored njene samrtne postelje, nas, poslednje zaljubljenike u njene čari, ali ne da prisustvujemo poslednjoj pomasti ili čujemo njenu testamentarnu volju, već da bi nam demonstrirla kako se umire “pri čistoj svesti i zdravoj pameti”.

Dakle, ako već umire, ne čini to s benevolentnom pomirenošću, bolesnim priželjkivanjem sudnjeg časa i očajničkom verom u zagrobni život, kao poslednjom nadom.

Ako književnost doista umire, uporedo sa nezaustavljivim gašenjem Gutenbergove galaksije, onda to čini poput stare i islužene kljusine (Šarca ili Rosinanta, sasvim svejedno), koja u samrtnim grčevima ume tako snažno da se ritne i neopreznom znatiželjniku, koji je prišao preblizu kako bi se nadneo nad njenim krajem, nanese teške, često i smrtonosne rane.

Zato svi oplakivači i profesionalne narikače trebaju biti na oprezu, jer nije preporučljivo da se isuviše približavaju umirućem biću, u hitnji da se bude onaj koji će prvi konstatovati smrt i svetu dojaviti epohalnu vest.

Međutim, šta da se radi ako ona, malokrvna, prezrena i ostarela književnost poseduje božansku sposobnost reinkarnacije i prerušavanja? Možda je za sve vekove svog postojanja dokučila tajni nauk besmrtnosti i, upravo sada i ovde, pred našim očima i u našim srcima, demonstrira sposobnost vanrednog prilagođavanja u ovom, našem “najgorem od svih svetova”. Možda je i ona savladala veštinu prerušavanja i kretanja po nepredvidljivim i nedohodnim prostorima, po vrletnim stazama i bogazama.

Ovde napominjem kako ne otvoram mogućnost kratkotrajnog izbavljenja, unoseći u sveopoštu zapitanost reč možda. Njeno prisustvo ima da zahvali mojoj ubeđenosti (jer, čemu naša vera ukoliko nema vaskrsenja?) da je duša (čitaj – ideja!) književnosti večna, uprkos okolnosti što su njeni pojavni oblici propadljivi, neretko neugodno bazde i zaudaraju.

Verujem da je književnost preživela baš tamo gde su joj mračni proroci predskazivali skoro umiranje. I baš u onome koga su proglasili njenim najvećim dželatom – internetom.

A on, internet, ne da joj je zadao kobni udarac, nego joj je otvorio beskrajan prostor u kojem će se razvijati, olakšavajući joj put do potencijalnog čitaoca, omogućujući joj da u isto vreme egzistira na bezbroj mesta zemaljskog šara (i ne samo njega), njezinim tvorcima omogućujući lakšu dostupnost izvorima sa kojih književnost crpi inspiraciju.

Književnost svoju žilavost dokazuje i pokazuje po ko zna koji put. Ona, po običaju, prepušta inicijativu mediju kroz koji se obznanjuje (setite se samo kako se književnost stidljivo obznanjivala u kanonizovanim žitijima svetaca), gotovo neprimetno stoji u defanzivi, pušta da se kratkotrajni gromovi istutnje a olujine smire, da bi, pred uplašenim ili za trenutak fasciniranim očima, blesnula neočekivanim intenzitetom i sjajem.

Čak i tamo, u gustom kolopletu društvene mreže zvane Facebook, istinska književnost može da sevne i pokaže kako za čovekov dar (ili talenat) nema barijera ni ograničenja.

I baš tamo gde ljudska ispraznost dostiže kulminaciju, gde se praznjikavost življenja pokušava ispuniti, takođe, praznjikavim sadržajima.

Baš tamo, na prividno beskrajno razapetoj mreži, gde se nemilice arči ljudsko vreme i ispunjava ga pukim prividom punoće.

Istina, ulovi u tako ustrojenoj društvenoj mreži nisu berićetni, ali je radost veća kada se u njoj praćikne kakva endemska vrsta u svoj svojoj lepoti. “Demokratičnost” Facebook-a guta istinske kreativce, pojačavajući kod njih bojažljivost da stvaraju misaone svetove, tu, pred toliko podozrivih i nepovreljivih, ponajviše anonimnih očiju, čije jasno viđenje onemogućava ljubopitljivost i nezajažljivu potreba za beskrajnim i zlurdim komentarisanjima. Neko već reče da živimo doba komentara i komentarisanja.

Istina, internet omogućuje da svojim poganim jezikom (koji odlikuje deklasirane, iskompleksirane i nekreativne duhove) do u beskraj komentarišu bisere (statuse) koji se podastiru ispred njih, ali, bez bojazni, jer nikad komentari neće prevladati sudbinu iz koje se, kao paraziti, hrane.

Tu se, dakle, za književnost otvaraju beskrajni prostori za stvaranje i uznemirujuću prisutnost među ljudima koji joj nisu skloni. Ona to već čini. Istinski duhovi je uveliko stvaraju, jasno nam pokazujući kako čak i kroz sentence blistaju u otužnoj prosečnosti svog okruženja, delujući pomalo presvetlujuće.

Književnost nije samo tekst, а Facebook kao da nas iznova podseća na zaboravljeno upozorenje svih avangardista. Književnost postaje sve: i tekstura, i slika, i zvuk, pogotovo njihova beskrajna kombinacija i simbioza. Dabome, književnost mogu biti i poneki suvisli komenatar, pogotovo onaj koji je napisan “na istoj frekvenciji statusa”, pa ga dograđuje, raspevava, širi i podstiče nove i drugačije jezičke nijanse.

Ne treba biti malodušan pred beskrajem Facebook-a. Ništa bolja situacija nije ni sa morem knjiga koje se svakodnevno štampaju, da bi retke među njima ostavile traga u nama.