Beseda sa dodele nagrade „Meša Selimović“, 15. marta 2017.

O RATU IZMEĐU SEĆANJA I ZABORAVA

„Nisam znao u kakvom zvjerinjaku živimo.“
Tvrđava

Već u prvim rečenicama Tvrđave Mešin junak Ahmet Šabo smatra da „ne vrijedi pričati o strašnom ubijanju, o ljudskom strahu, o zvjerstvima i jednih i drugih, ne bi trebalo ni pamtiti, ni žaliti, ni slaviti. Najbolje je zaboraviti, da umre ljudsko sjećanje na sve što je ružno, i da djeca ne pjevaju pjesme o osveti“. Ali, kako se romaneskna pređa odmotava, mi vidimo da je to pusti sanak svakog povratnika iz „tog čuda što se zove rat“. Tako će se hoćinska katastrofa i deset stradalih drugova u dnjestarskim ritovima vraćati glavnom junaku neprestano, dolaziće nezvani u sećanje, kao napast i mora što nastavlja da guši, da bez prestanka truje i progoni, godinama.
Isto tako, opisujući stradanje jednog drugog povratnika, od Meše saznajemo da zavičaj nije uvek ponos, već i – nesreća.
Tako sam i sam godinama okapao nad svojim umirućim zavičajem, tražeći odgonetku, objašnjenje, razlog, utehu, ne zadovoljavajući se pukim mirenjem i sleganjem ramenima. I nisam našao ništa što bi me umirilo. A ono što sam iskopao u sebi, nije mi donelo drugačije saznanje od onog Mešinog, po kojem „živimo u tvrđavama, ličnim, grupnim, nacionalnim, državnim i mrzimo se, prijetimo jedni drugima i ubijamo se s vremena na vrijeme, prenoseći mržnju potomcima“.
Čak i nakon ove spisateljske avanture, ostao sam uveren da ne treba zaboravljati, jer je zaborav gnezdo iz kojeg će se rađati novi nesporazumi i nove himere. Ne treba zaboravljati ni zbog toga što time ubijamo i ono vredno spomena, makar to bila priča, pesma, neobična slika, požrtvovanost, posvećenost ili hrabrost nekog pojedinca. Ako je sve prognano – nije i ne sme da bude zatrveno sećanje na prognani svet!
Nije mi bila namera da trgujem jeftinim sentimentima koje dodeljujemo imenovanim žrtvama, niti da se naprežem u pokušajima da razumem bezumlje, ma sa čije strane dolazilo. Najveća ambicija mi je bila da isključivo književnim sredstvima, bar na tren džarnem u nečistu savest, moju i vašu, našu i njihovu. Nisam padao u iskušenje da se uzoholim i poverujem kako se samo literaturom može sačuvati sećanje na jedno vreme, na ljude i krajeve u kojima su vekovima živeli. Uprkos tome što sam nadmenom tonu novozavetnih Besjeda sa gore pretpostavio mnogostrukost i nepretencioznost Ćutanja iz njene utrobe.
Tražio sam istinu o našem udesu, a kad kažem – „našem“ – mislim na sve aktere koji baštine tragediju. Da, „našom“ – uprkos tome što neki od nas ne znaju ili ne žele da priznaju kako je tragedija i njihova, bez obzira da li je nazivaju pobedom ili porazom.
I pokušao sam ono što svi posvećeni pisci ovog sveta nastoje. Tu mi je opet bio Meša od pomoći, jer je težio da na materijalu koji poznaje „izgradi opštiju misao o čovjeku, o životu, o svemu onom što može biti blisko čovjeku iz naših krajeva, ali možda i iz drugih krajeva svijeta“.
Zato sam nastojao da sa ovoliko prosedea konstruišem stvarnost koju će razumeti i neko ko do kraja nije upućen u temu, dakle – o delu bilo kog naroda sa granice, bilo gde na svetu, nad čijom se grbačom vode ratovi, trguje teritorijama, imovinom i životima, gde se brišu stare i iscrtavaju nove granice. Vidljivo je i to da se nisam bavio imenovanjem suprotstavljenih strana. Verujem da se one mogu zvati bilo kako, nezavisno od vremena i meridijana na kojima se sukobljavaju. Bio bih spokojniji ukoliko bi čitalac prepoznao da sadržajima svojih proza pokušavam da podarim univerzalan karakter i značenje, stalno vodeći računa da nijednog trenutka ne poletim previsoko, da se ne odvojim od rodnog tla.
Tražio sam, dakle, istinu od mrtvih, jer živi još nisu spremni da je sagledaju i vide u njoj i deo svog nemara, neznanja i krivice. Živi se radije kriju iza svoje ozlojeđenosti i žuči, a ponajviše iza svog licemerja.
O, koliko nas ima na ovom svetu koji spokojno živimo bez istine; spokojni, baš zato što je ne tražimo!
Zaronio sam u predanje, u mutne virove pisanog i usmenog nasleđa kako bih sa čitaocem podelio stid pred lepotom uništenog sveta, ali i da bih mu bar predočio obilje paradoksa na kojima je taj isti svet sagrađen, a otuda nagovestio i neke od mogućih razloga stradanja.
Možda će se čitaocu učiniti da je preobražaj kamena u knjigu tek jedna od preuzetih Borhesovih maštarija. Međutim, motiv sam našao u narodnoj tradiciji upravo tog prognanog dela naroda, objašnjavajući otkud mom junaku – Leši Dijakoviću – proročki dar. Dakle, postoji i takva slika, uprkos opštem mestu o prekoj naravi i ratničkoj tradiciji toga sveta – knjiga je bila ravna čudu, u hrišćanskom značenju!
Zato sam ovom knjigom, na koju je za trenutak pala svetlost autoriteta Meše Selimovića, pokušao da zaronim dublje u istoriju naših međusobica, koristeći sve do čega sam mogao da dođem: od arheoloških naslaga i njihovih interpretacija, preko istorijskih i pseudoistorijskih tumačenja, verovanja i predrasuda, uzajamnih negacija do idiličnih romantičarskih slika o prohujaloj slavi i herojstvu.
U mom spisateljskom fokusu, nacionalne ili etničke suprotnosti su predmeti književnog poigravanja, ne bih li u krajnjoj instanci, barem na simboličkoj ravni, otupio njihove otrovne strelice, razdro im mrtvo-ozbiljne ubilačke maske, a time i umanjio pogubnost njihove destrukcije.
I na samom kraju, što ne znači da je najmanje važno, želeo bih da se zahvalim mom drugom zavičaju – Kragujevcu – koji mi je pomogao da se pridignem od gubitka onog prvog i pružio mi šansu da uzvratim dobrim kroz sve ono što sam radio i radim.
Hvala osnivačima nagrade i kompaniji „Novosti“ koja iza nje stoji, hvala vama koji ste ovde, a najviše hvala kritičarima koji su podarili svoj glas mojoj knjizi i pružili mi retko zadovoljstvo i utisak da spisateljski napor ipak ima smisla.
Svi pisci ovog sveta, zajedno sa svojim čitaocima, stoje u međuprostoru koji deli Sećanje od Zaborava. Uprkos tome što znaju da je Zaborav nadmoćnija strana u tom ratu – ni jedni ni drugi se neće predati bez borbe.
Zato se sećajmo, makar ono bilo – sećanje na zaborav!

U Beogradu, 15. marta 2017.

O romanu „Ćutanja iz Gore“

Aleksandra Drakulić / Ćutanje oknjiženog kamena.- [U] Sveske, Pančevo, br 124 (jun, 2017), str. 143-146.

Ranko Milosavljević / Vasrsenja nema bez smrti.- [U] Jedinstvo, Priština-Kosovska Mitrovica, br. 23 (12. jun 2017), str. 12.

Veljko Stambolija / Raščinjavanje tišine.- [U] Književne novine, Beograd, br. 1261-62 (maj, jun 2017), str. 15.

Anđelka Cvijić / Kada mrtvi govore.- [U] Književni list, br.18/123 (maj, jun, jul 2017), str.9.

Goran Maksimović / Ćutanja i govor tajanstva.- [U] Književni list, br. 18/123 (maj, jun, jul 2017), str. 8-9.

Gordana Vlahović / O neizrecivom, kroz vekove.- [U] Koraci, br. 1-3/2017, str.

Ivan Isailović / Zaumni prostor zavičajnosti.- [U] Letopis Matice srpske, knjiga 499, sveska 3 (mart 2017), str. 343-347.

Adrijana Cvetanović / Fantazmagorija o nama.- [U] Mons Aureus, br. 54 (2016), str. 93-96.


Aleksandra Drakulić
ĆUTANJE OKNJIŽENOG KAMENA

„Prepuštam se ćutanju kako bi ono iz mene
progovorilo zaglušujućom jasnoćom!“
Mirko Demić

     „Ispletoh, izatkah, izlih ovo proroštvo od poroznih riječi i sučeljenih misli. Izvukoh ga iz grotla nepojamnog, tako da sad ništa drugo ne umijem da učinim do da ga pronosim kroz svjetinu, znajući da se voli samo ono od čega se uvijek pomalo zazire. Opervazih ih đinđuvama ćutnje, tim ukrasima neizrecivog i sveobuhvatnog, sanjanog i nezamislivog – a budućeg, dogođenog a – nemogućeg. Namenih je onima kojima na jedno uvo ulazi a na drugo izlazi, koji poriču kad vjeruju, koji figom u džepu podrivaju svaki svoj klimoglav, koji slave Hrista tako što ga iznova razapinju. Znam da vjera u moje proroštvo sve čini da u njemu sve manje ima mene, a svako nemušto imenovanje ogoljava neizrecivost proročkih istina i otkriva moje nakazno lice“.

Ovim rečima u jednom od svojih mnogobrojnih obznanjivanja u romanu „Ćutanja iz gore“ Mirka Demića, ovogodišnjeg dobitnika nagrade „Meša Selimović“, jedan od naratora definiše svoju paradoksalnu poziciju u odnosu na sam sadržaj svog proroštva i u odnosu na one kojima je to proroštvo namenjeno, poziciju onoga ko istovremeno zna sve i ne zna ništa. Jer bez obzira na napor koji se ulaže u tkanje proroštva „Ono što je skriveno zauvijek tako i ostaje. Nije mu dovoljno ni proročko da ga osvijetli i učini vidljivim, ni jezička vještina da ga uhvati u neprestanoj promjeni. Dešava se samo već jednom dogođeno i bar jednom već viđeno“.

U intervjuu „Trezvenjaci u pijanoj balkanskoj istoriji“, objavljenom u Letopisu Matice srpske , osvrćući se na instituciju nagrađivanja, Mirko Demić ističe značaj „dosluha“ dela nagrađenog pisca „sa poetičkim načelima dela pisca po kome nagrada nosi ime“. Nesigurnost pripovedača (i autora!) i sumnja u sadržaj obznanjenog, njegova paradoksalna pozicija proroka koji vidi što drugi ne vide, a istovremeno sumnja u značaj svoga proroštva, korespondiraju s delom autora „Tišina“, „Tvrđave“, „Derviša i smrti“ koji je, prema Demićevim rečima, „od nesigurnosti i sumnje izatkao najvrjednije stranice naše literature“.

Roman „Ćutanja iz gore“ poslednje je i istovremeno prvo delo u petoknjižju objedinjenom temom sudbine Srba iz Hrvatske i srpsko-hrvatskih odnosa, kome prethode četiri ranije objavljena dela: „Molski akordi“, „Trezvenjaci na pijanoj lađi“, „Po(v)ratnički rekvijem“ i „Ataka na Itaku2. Ćutanje je dominantni zvuk u sazvučju molskih akorda, pijane pesme s broda, rekvijema i bojnog pokliča koji su u zvukovnom smislu obeležili delove ovog petoknjižja.

Hronološka nit objavljivanja ovih dela ne prati poetsku nit koja se u njima razvija. Nakon objavljivanja ovog dela koje ima epilog „koji je na početku“, a istovremeno je i samo „epilog na početku“ u odnosu na petoknjižje, čini se da celo pripovedačko tkanje petoknjižja ima dva toka, dva početka i dva kraja i dve niti koje se ukrštaju i međusobno mrse u jedno klupko neraspletivih odnosa Srba i Hrvata u Hrvatskoj. Jedna je hronološka, istorijska nit, koja povezuje čitav konglomerat različitih likova i događaja i svedoči o mnogobrojnim segmentima besmisla na individualnim poljima i kolektivnom planu, a druga je mitska nit koja teče uzvodno, od trenutka savremenosti ka prapočecima, „u samo srce zaborava“, „tamo gde je pramen postojanja upleten sa svojim nepostojećim parnjakom“, ka vremenu „Postanja“ koje daleko prethodi postojanju ova dva naroda na zajedničkom prostoru i njihovim međusobnim odnosima, koji će nužno završiti vremenom Apokalipse („Rijetki su oni koji od svoje ljubavi mogu satvoriti Postanje. Svi ostali od mržnje grade Apokalipsu“). Ta mitska nit nastoji da pronikne u smisao savremenih istorijskih dešavanja raskrivajući nepoznate mitske slojeve koji su određujući za njihov tok. Paralelno sa stvaralačkim pripovedačkim putovanjem od istorijskog i pojedinačnog ka mitskom i opštem, pojedinačne sudbine junaka u ranije objavljenim delima petoknjižja razvijaju se u pravcu zajedničkih početaka u kojima počiva njihov smisao. Put od dela do dela pokušaj je da se s različitih strana odmota zamršeno klupko srpsko-hrvatskih odnosa. Ova dva naroda kao da su dobila svaki po jedan kraj niti nekog zajedničkog klupka, a da ne znaju da je zajedničko, i razmotavaju to isto klupko svaki sa svoje strane, putujući uzvodno od savremene istorije ka mitu, došavši upravo u sloju mita do spoznaje da su krajevi od kojih je krenulo odmotavanje, krajevi iste niti, što objašnjava zašto su sva njihova istrebljivanja bila moguća i tako temeljna.

Čini se da se u ovoj fantazmagoriji na poetskom i kompozicionom planu realizuje leksičko bogatstvo značenja ove reči (koja je bliža tipološka odrednica romana) jer u romanu ima svega od osnovnog značenja ove reči u rečniku: i veštine prikazivanja avetinja i opsene varljivih slika i utvara, pričina i čarolije i halucinacija, a smisao se paradoksalno nazire tek u šari na dnu kaledioskopa, kad se svi segmenti zajedno zavrte i u tom vrtlogu naprave mozaik kakvog-takvog smisla.

„Ćutanja iz Gore“ potekla su iz „Kaluđerskog vrela“, narodne pesme koju je prota Nikola Begović, vrsni sakupljač narodnih umotvorina, zapisao u okolini Perne 1860. U pesmi se jednostavnim rečnikom prikazuju događaji izuzetne složenosti i tananosti kao što su Postanje i Apokalipsa, ali, kako je pisac više puta istakao, „na naš, krajiški način“. Uklapajući motive ove narodne tvorevine u savremeno pripovedačko tkanje, Mirko Demić osvetljava jednu gotovo zaboravljenu pesmu i aktivira njen značenjski potencijal čija se vrednost ogleda u spoju izuzetne jezičke jednostavnosti i složenosti sadržaja o kojem govori.

Jedan od glavnih junaka u brojnom katalogu likova ovoga romana je toponim, Petrova gora. U nju dolazi kaluđer Petar koji svojom molitvom pokreće stvaranje i život i gradi manastir na dotad beživotnoj zemlji. Apokalisu donosi sa sobom mladi kaluđer koji poriče sve što je kaluđer Petar stvorio, čime izaziva Božji gnev i sve se vraća u stanje beživotnosti.

„Tako bilo i tako se svilo,
Al’ na brzo i zlo se rodilo“.

Umirući, stari kaluđer, oprašta sve grehe mladom, a iz njegovih suza potiče Kaluđersko vrelo (toponim koji postoji na Petrovoj gori). Razjareni narod ubija mladog kaluđera („Šnjega crkve crkvine postale,/I narodu mane doakale“), a sve preživljava mladi Lešo, samouki đak, koji poučava narod kako da predanom molitvom prežive godine Božijeg gneva koje će ih snaći.

„Osta jedno samouče đače,
Mladi Lešo, ubogi prosjače,
Pod glavom mu knjiga osvanula.
Svetog Petra ime prošapnula“.

Lešo Samouk, pripovedač „Epiloga, koji je na početku“, zanoći sa svojim stadom na „posjedu napuštene bogomolje“ i postaje svedok uskrsnuća Knjige. Od tada je, svestan svoje nedostojnosti, darovan ili proklet moći proroštva i dato mu je da narodu tumači neuhvatljivu Knjigu bez početka i kraja, čije redove samo on razume: „Meni bješe data moć da naslutim prag Prapera, da ga svojim pogledom oživim i učinim vidljivim i čitljivim, da bi potom, kad okrenem naredni list, ono prethodno ponovo postalo nevidljivo i nečitljivo. Tako sam saznao da je Knjiga imala moć prepoznavanja za svoj sadržaj dostojinih očiju, dok bi nedostojnima trajno ostala prazna, gluva i nijema“.

Našavši se bez svoje volje između Knjige i sveta kojoj treba da prenese njen sadržaj (a „biti između je“, kako je u jednom intervjuu zagrebačkoj Prosvjeti rekao autor romana, „usamljenička rabota“), Lešo nastoji da ponovo zapiše Knjigu i učini je dostunom svima ne sluteći tada u svom prosvetiteljskom nadahnuću obrise greha koji će jednom morati da iskaje: „Tada mi nije padalo na um da približavanjem sadržaja Knjige nedostojnima činim grijeh nad grijesima, koji će jednom, neizostavno, doći na naplatu“.

Po uzoru na Knjigu iz koje Lešo tumači sve tajne prošlosti i budućnosti, i roman „Ćutanja iz gore“ prevazilazi standardne romaneskne okvire početka i kraja i svojim prebogatim značenjskih tokovima koji teku prema različitim vrstama čitalaca razliva se van granica svoje brižljivo komponovane forme. Kako izgleda ovo poigravanje autora opštim mestima kao što su početak i kraj najbolje se vidi iz sledećeg primera.

Na početku „Epiloga, koji je na početku“ stoje rečenice: „Kraj ove priče seže, kako je i red, na sam izvor pamćenja, gdje su uskrsnuća obilježavala vijekove, rođenja i smrti – godine, dani i noći – bježanije, a sati i minuti – ridanje bolesnih i zapomaganje umirućih. Kraj priče je neuhvatljiv, a otuda i patetičan, kao i njen početak“.

A u „Prologu, koji je na kraju“ kaže se: „Početak ove priče pada, kako je i red, u samo srce zaborava, gdje su uskrsnuća izjednačena sa umiranjima, gdje su rođenja i smrti – sinonimi, dani i noći – nijanse bez značaja, tamo gdje je pramen postojanja upleten sa svojim nepostojećim parnjakom. Početak je neuhvtljiv, kao i kraj“.

Kao bliža tipološka odrednica romana umesto reči „fantazmagorija“ mogla bi da stoji i reč „proroštvo“ jer je čitav roman izatkan na proroštvu Knjige koju je Lešo Samouk našao pod glavom i na nizu različitih proroštava koji se ulivaju u glavni tok.

Pored „Epiloga, koji je na početku“ i „Prologa, koji je na kraju“ roman ima devet glava i svaka počinje varijacijom rečenice koja nas uvodi u sam sadržaj Knjige („U Knjizi piše:“, „U Knjizi piše i to:“, „U Knjizi piše, još:“, „U Knjizi, između ostalog, piše:“, „U Knjizi, međutim, piše:“, „U Knjizi, takođe, piše:“, „U Knjizi bi moralo da piše:“, „U Knjizi, verovatno, piše:“, „U Knjizi, možda, piše i to:“). Kako se roman bliži kraju čini se da slabi moć tumačenja Knjige ili snaga proročkih reči u njoj zapisanih, a stepen sumnje u zapisano i tumačeno povećava. Svi razgovori koji se u knjizi vode na različitim istorijskim, kultutrnim i poetičkim ravnima čini se da vode istovremenom osmišljavanju i spoznaji besmisla. Svaka od devet glava brižljivo je komponovana kao poetička celina, sa citatom koji uvodi u njen poetski svet. Citati su preuzeti iz pesme „Kaluđersko vrelo“, iz narodne pesme „Ženidba Dušanova“, iz knjiga starozavetnih proroka, iz dela Jovana Zlatoustog i Svetog Augustina, hrvatskog pisca Ante Tresića- Pavičića…Na kraju svake pojedine glave stoji jedna rečenica, citat iz „Slova o proročici Sivili i o caru Davidu“, o „devet sunaca sijajućih“:

„Prvo sunce jasno, tiho sijaše. Milo nam bješe to gledati“.

„Drugo sunce dvaput pomračivaše, zrake skrivajući“.

„Treće sunce crvenozračno, okolo mračno“.

„Četvrto je sunce ognjezračno“.

„Peto sunce smolasto, teško, strašno nam beše gledati ga“.

„Šesto sunce sniježne zrake imađaše, drago nam da ga gledamo“.

„Sedmo sunce krvavog izgleda, na sredini ruke imađaše“.

„Osmo sunce tiho, imađaše jasan izgled“.

„Deveto od svih biješe strašnije, treperavo i strašno“.

Simptomatično je na kojim se sve ravnima proroštvo utkiva u roman: pored ovog dela koje spada „u krug dela posvećenih apokalipsi, viđenjima i preskazanjima“ , u delu se koriste citati starozavetnih mudraca, Lešo Samouk, okvirni pripovedač u romanu, posle sna nad Knjigom postaje prorok, proročke vizije imaju mnogi junaci romana uključujući i upraviteljku sanatorijuma koja pripoveda završne scene romana, njegov prolog. Izbor proroka za pripovedača priče o smislu i besmislu nije nimalo slučajan. Proroci su, kako se na jednom mestu u romanu kaže, „ostaci ostataka Apokalipse, svjedoci s amnezijom, tumači nerazumnog i zaumnog“. Čini se da je smisao srpsko- hrvatskih odnosa u Hrvatskoj nemoguće razumeti s koje god ravni da mu se priđe i da složeni kontekst onemogućava njegovo razumevanje koje kao da „samo u zanosu proroci slute“. Zato svaka glava romana ima svoje lice i svoje naličje, koje se definiše odrednicom „Utvara“.

Stiče se utisak da je u ovom poslednjem i prvom romanu petoknjižja isteklo istorijsko vreme, pa se peščana klepsidra okreće kako bi pesak događaja potekao od savremenog trenutka ka mitu i kako bi njeno usko grlo propustilo obilje priča „u krpicama, talasima, čestim ponavljanjima, u udarima“, malih dijaloških sekvenci koji se uvezuju u gusto tkanje romana: razgovora Adama i Adame, prvih ljudi, G(v)ozdane i Lucija Valerija Verekunda, Žive ruke mrtvog Teodora Komogovinskog i Pepela Bezrukog Teodora, ispovesti Duše i Tela, razgovora Braće po materi i Braće po ćaći, Nikog i Ničeg i Nekog i Nečega, Patrijarhove glave i Patrijarhovog trupa, Petra i Pavla, igumana i kralja…

Hronotop romana čini svevremena Petrova gora, iz vremena pre Postanja do danas, „koja nosi ime prvog apostola, ime poslednjeg kralja i ime kaluđera odsječenog jezika“, u mitskim, geografskim i istorijskim okvirima, u čijoj se poetskoj arheologiji otkrivaju slojevi iz rimskog doba i pre njega, sve do poslednjih istorijskih događaja. Petrova gora je pojam koji „isijava značenja“, oko koga se formira roman rečnik jer se u vezi s njom tumači sve, od njenog nastanka, genealogije njenog imena (postoji „naša“ i „njihova“ verzija u kojoj se pominju imena kaluđera Petra i poslednjeg hrvatskog kralja Petra Svačića), narodno predanje, epska pesma… Petrova gora u sebi čuva prošlo i buduće, živo i mrtvo, naše i njihovo: „njeni zidovi neprestano osluškuju ono što dolazi sa površine, i kao što svi ovog i onog svijeta imaju uši koje čuju ono što nije za slušanje i saznaju najzapretanije tajne i najskrivenije namjere“.

Pored Knjige koja je u izvesnom smislu glavni pripovedač romana, u delu pripovedaju Lešo Samouk, krajiški prorok i njen tumač (u epilogu), upraviteljka sanatiorijuma koja govori i piše „u svoje bezime, znajući da milioni (…) vape da samo na tren dođu do riječi, do prilike da utisnu slovo, vjerujući da bi nakon toga sve bilo jasnije i istinitije u odnosu na sve dosadašnje priče koje su se izdavale da oličavaju konačnu jasnost i istinitost (u prologu) i niz drugih likova koji ispredaju svoje sudbine u okviru svake pojednine glave i utkivaju ih u glavnu pripovedačku nit. Njihove priče, kao vidovi osluškivanja Zemlje i Kamena na kraju u sam kamen uviru: „Priča je srčika kamena! Drugim riječima, ono što zovemo dušom nakratko je bilo napustilo svoju kamenu ljušturu, prešlo put od stvaranja do uništavanja, bljesnulo za trenutak, zagrmjelo pa se opet smirio u kamenoj koljevci, u svom starom boravištu. Oknjiženi kamen se vratio u svoj prvobitni oblik u kojem nema smrti ni umiranja, u kojem nema života. Sve nastaje iz kamena i sve nestaje u kamenu. Knjiga se nakon svoje kratkotrajne egzistencije na zemlji, ponovo vratila u svoj prvobitni oblik – u kamen“.

U „Po(v)ratničkom rekvijemu“ Mirko Demić govori o priči kao o graničniku među ratovima, bez koje se ne bi znalo gde počinje jedan, a završava se drugi rat. Čini se da će neki budući arheolozi i književni istraživači, koji jednom budu istraživali prostore na kojima sada žive ova dva naroda, pronaći slojeve pepela i slojeve ćutanja i tišine. Slojevi pepela svedočiće o ratovima koji su se smenjivali na ovim prostorima, a slojevi tišine o pričama koje su sledile iza ratova i koje su im prethodile. U tom slučaju mislim da bi se na osnovu romana „Ćutanja iz gore“, kao i svih knjiga Mirka Demića iz petoknjižja posvećenog mozaiku srpsko-hrvatskih odnosa, budući istraživači mogli detaljno obavestiti o suštini i kompleksnosti ovih odnosa kao iz relevantnog istorijskog izvora.

1 Trezvenjaci u pijanoj balkanskoj istoriji (razgovarao Željko Milanović, LMS, Novi Sad)
2 Stara srpska književnost, Hrestomatija, priredio Tomislav Jovanović, Filološki fakultet, Beograd, „Nova svetlost“, Kragujevac, 2000, str.615.


Veljko Stambolija
RAŠČINJAVANJE TIŠINE

„Mudraci“ i „proroci“, koji dušu daju za prošla vremena, pronađu baš onu tačku koja nije u skladu sa sadašnjim i budućim trenutkom. Prošlost umije da bude tako zavodljiva, a budućnost tao neizvjesna. Ali „mudraci“ ne bi bili mudraci a „proroci“ proroci kada ne bi znali i matematički, ako zatreba, da dokažu da budućnosti i nema bez prošlosti. Obdareni vještinom korišćenja jezika začas ustalasaju uspavane vjekove, mrtve dižu iz grobova, pripremaju žive da im se prerano pridruže u donjem svijetu. I baš iz te uzavrele magme, iz donjeg svijeta, iskočile su otvare i nazvale jedan narod „remetilačkim faktorom“. Narod koji je vičan, ili je to bio, oružju i ratovanju izgubio je svoju vjekovnu, mukom stečenu, sadašnjost, ostavši bez „iđe ikoga“. Da li je baš tako? Da li je narod koji se kroz istoriju moratao tamo-amo doživio sudbinu Hazara?

Mirko Demić raskriptuje tekstove iz prošlosti, koristeći palimpsest, dakle pišući novi tekst preko ranije napisanog i zbog nekog razloga izbrisanog. Centralno mjesto Demićevog raskriptusa je Petrova gora. Nevelika, ali šumom bogata gora, sa isto tako bogatom i burnom istorijom, za Kordunaše i Krajišnike mitsko mjesto za koje su se u teškim vremenima sklanjali od zlih demona i utvara iz bliže i dalje prošlosti, vodič, ili sveznajući narator, Lešo Samouk, kome se ukazala knjiga ispod kamenog uzglavlja s kojom je krenuo među ljude, ostavivši stado ovaca, vrši korespodenciju sa donjim i gornjim svijetom ovog, ponovo obezljuđenog kraja, misleći da će ih knjiga nečim podučiti. A, tutnjalo je i grmilo po Petrovoj gori 90-tih godina dvadesetog vijeka. I kao što biva nakon svake velike galame i tabananja, smirilo se. Petrova gora opet samuje, kao što je samovala u vrijeme monaha Petra, po kome je, po jednom izvoru, dobila ime. Po drugom izvoru, prošlost uvijek ima više izvora, ovo mitsko mjesto dobilo je ime po Petru Svačiću, posljednjem hrvatskom kralju. Istorijske nedorečenosti za vještog pisca nisu prepreka. Naprotiv, idealan su teren za legende, mitove, narodna vjerovanjasjetimo se samo Andrića i čuvenog višegradskog mosta.

Mirko Demić se andrićevski maestralno na tom terenu poigrava, uvodeći i jezik kao jednog od junaka, dokazujući jezičko bogatstvo i raširenost srpskog jezika. Pažljiviji i strpljiviji čitalac neće, možda, toliko uživati u samoj priči, koliko u ljepoti samog jezičkog izražaja. Jezičkim partiturama, očigledno je da se pšisac trudio  da h dovede do virtuoznosti, skoro da se može objasniti i neobjašnjivo. U esejističkom zanosu, ima ih podosta, mogući su dijalozi između duše i tijela, između nikoga i ničega, nekoga i nečega, između ruke Teodora Komogovinskog i pepela; između monaha Petra, koji se ćutanjima i molitvama obraća Boga, i mladog mu učenika Pavla, koji nema tu Petrovu stpljivost da dopre do Svevišnjeg, između Adama i Adame, između braće i razbraće… Mirko Demić riječima otvara vrata prapovijesti,  kao da mu „riječi biraju misao, a ne misao riječi“. Ne skrivajući da je i Pekićev slijedbenik, već u samom podnaslovu najavljuje da su Ćutanje iz Gore“ fantazmagorija, naslovivši i poglavlja rječju – utvara. Možda su srbi Krajišnici, poput Argonauta, bili u potrazi za nekim svojim zlatnim runom. Koristeći citate iz Biblije, pisac se čitaocu obraća riječima iz Jovanovog otkrovenja: „Ko ima uho da čuje, neka čuje šta govorei duh“. Tijesna veza sa Biblijom je i apolitična najava „crnog sunca“.

Kroz ešalon vremena periodično se javljaju „zauvasta“ vremena puna utvara. Miro Demić vješto mjeri i premjerava tu neuhvatljivu i pored svih sprava nemjerljivu dimenziju. Vrijeme je nevidljivo kao Bog, a možda su to dva pojma istog imena. Jer, da nema vremena, ne bismo ni znali za postojanje prošlosti, sadašnjosti i budućnosti. Uhvativši se ukoštac sa daljim i bližim utvarama iz prošlosti, Demić je shvatio da mu je u tom rvanju najbolji saveznik jezik. Jezička osposobljenost i osobenost piscu olakšava prolaze kroz vremenske tjesnace. U srećnija vremena postojala je hronologija, događaji su se odvijali po nekom ustaljenom redu. U haotičnim vremenima nema ni hronologije ni retrospekcije, sve je pomješano i u nekom neredu. Po logici stvari pisac bi trebalo da uvodi neki red, da se umiješa sa nekom estetskom apologetikom ili bar didaktikom. Demić nije upao u tu zamku da nekog optužuje, imenuje i da sa estetskih visina, možda i opravdano, popuje. A mogao je, jer su baš na Petrovoj gori ljudi bježali pod zemlju, sklanjajući se od utvara. Odrekavši se estetskog apologa, Demić je u ovom zanimljivom romanu brusio jezik do te mjere da nije išao  za jezikom, nego je jezik, na kraju, išao za njim. Možda i zbog toga jer su , nakon svh dešavanja na Petrovoj gori, ostali „ožiljci od riječi“. Siktao je rašljasto jezik tih godina, rane su se racvbjetavale od oštrih riječi na najosjetljivijim mjestima. Raščinjavale su se tišine i ćutanje na vrh Petrove gore, uzdrhtaše i kosti Petrove, monahove ili kraljeve, svejedno. Umjesto molitve počeše kletve, razarajući sve što se u tišinama i ćutanjima stvorilo. Zaumlje se isprsi iznad umlja i krenu lov na čovjeka, „čovjekolovka“, na njegove zablude i grijehove. Na kraju „osadašnjavanje prošlosti i budućnosti“ navuče nesreću, ne samo Petrovoj gori, već čitavoj zemlji koja se raspade kao kula od karata.

U „osadašnjavanju prošlosti“ niko nije pronašao preveliko ozarenje, niti uplovio u mirnu luku zamišljnog budućeg života. Mirko Demić je čitaocu ostavio  da riješi popriličnu dilemu, u najmanju ruku, hamletovsku, ćutanjem, poput monaha Petra, doći do Boga, do dragocijene spoznaje, ili, poput Petrovog učenika Pavla, poprijeko, nestrpljivo i na brzinu se popeti  do nebeskih visina.

Istorijska spirala od Adama i Adame, preko Kolapljana, starosjedilački narod uz rijeu Kupu, rimskih legija, dva Petra, monaha i kralja, do zemunica i zbjegova srskog naroda na Petrovoj gori 90-tih  konačno se završava u sanatoriju gdje „istrija oblizuje uglove svojih krvavih usana“. Čini nam se da istorija slavi ratove kao „magične ljubavne napitke“. Upraviteljka sanatorijuma, po svom „ženskom principu“, sintetizira jedno „osakaćeno vrijeme“, uvdjevši nemogućnost  spajanja duše i tijela, shvativši uzaludnost Lešinog pokušaja da knjigom poveže  tu raspolućenost i da amputira ludilo. Na kraju, zašto ne, možda čitava drama u Demićevom romanu  počiva na pogrešnom odabiru ćutanja i pripovjedanja, ili na Mešinom citiranju Kurana „ da je svaki čovjek uvijek na gubitku“.


Anđelka Cvijić
KAD MRTVI GOVORE

Najnoviji roman Mirka Demića „Ćutanje iz Gore“ dolazi kao poslednji u petknjižju posvećenom ratu u kojem se rastočila SFRJ i, posebno, sudbina krajiških Srba, tada prognanih iz Hrvatske. Preciznije, poslednji koji je objavljen ali prema zamisli pisca prvi u tom petoknjižju, uvod u njega i scena na kojoj, i oko koje će se odigravati ono što se nalazi u četiri romana koja su mu prethodila.

Ko, dakle, želi da se upozna sa jednim od najzamašnijih poduhvata srpske novije literature trebalo bi da čitanje o krajiškoj Odiseji počne „Ćutanjima iz Gore“, i potom se okrene romanima „Molski akordi“, „Ataka na Itaku“, „Trezvenjaci na pijanoj lađi“ i „Po(v)ratnički rekvijem“.

„Ćutanja iz Gore“ nisu proizvod istorijske distance iako su nastala kasno u odnosu na ranije romane; distanca nije ni potrebna, arte sudbina ljudi iz ovih krajeva, ne samo Srba već i Hrvata i Muslimana, izmešane su decenijama, vekovima unazad, i špil se pošto je sve završeno ne može promeniti. „Ćutanja iz Gore“ su stigla kada su reči izgubile svaki smisao, kada je jedini odgovor na apsurd takvog života tišina; ona su sinteza svega što se valjalo kroz mitove i stvarnu istopriju, i udaraju pečat na pustoš i nesreću koje su ostale posle takve igre.

Demićev roman ima podnaslov Fantazmagorija, a smeštanje Epiloga na početak i Prologa na raj posledica je zamisli knjige da je ljudski život samo sen, neprekidni put „iz jednog nepostojanja u drugo“. Baš taj put, i dešavanja na njemu je ono što Mirka Demića zanima; ništa novo, ne samo u umetnosti. Uslov da novog bude jesu originalnoot  razmišljanja, izvorno povezivanja uzroka i posledica, i bogatstvo jezičkog trezora iz kojeg se zahvata da bi namera bila obrazložena i utemeljena.

Ovu ambicioznu ideju pisac sprovodi dosledno, polazeći od Knjige proroštva sa čijih se belih stranica prošlost kezi budućnosti i preslikava u njoj, dok je sadaćšnjosti prepušteno da između njih sve podupire ljudsko slepilo. tako autor isisuje istoriju sveta od postanja do danas na jednom ograničenom području Zemljinog šara – krajiškom, gotovo eksperimentalnom u dokazivanju onoga što jeste čovek, ma gde i u ma kojem povesnom vremenu živeo, a to je da je stvoren da mrzi, da ubija i da uništava.

Zato je i svejedno da li je Prolog na krajau a Epilog na početku romana, jer sve je odvajkada isto i ne može se promeniti. devet poglavlja su tu kao dokaz, a njihovi su junaci prikaze, Adam i Adama, Ruka i Telo, Glava i Trup, Niko i NIšta, Neko i Nešto, Duša i Telo, Braća po materi i Braća po ćaći, Patrijarhova glava i Patrijarhov trup…, čiji ostaci leže u dubini mitske i postojeće Petrove gore i čije se duše viju oo njenih visova. Njima su se priključili i kaluđer Petar po kom je Petrova gora i dobila ime, poslednji hrvatski kralj Petar Svačić i Lešo Dijaković Samouk, pastir i prorok, a sve ih je u utrobi Gore probudilo, uznemirilo besomučno orgijanje živih nad njihovim kostima. Tako svih devet glava „Ćutanja iz Gore“ sadrže dijaloge ovih prikaza, inspirisane bukačkim i huškačkim mitinzima početkom poslednje decenije prošlog veka, tim suludim mrtvačkim kolom u kojem se uporno trgovalo tuđim životima.

Roman ima vremensku razdelnicu 1990. godinu, kada se na Petrovoj gori čuju talambasi ratničkih muza i održava se skup lažnih proroka i ludih glava, pre spremnih da polete i da se biju nego da razmišljaju. Od nej Demić određuje dve suprotne tačke, početnu, biblijsku, i završnu, buduću, a obe jedna drugu jure u krug pa se „Ćutanja iz Gore“ mogu zamisliti kao peščani sat u kojem vreme curi u obrnutom smeru, odozdo nagore, i nikad ne ističe jer je odavno isteklo a uvek se vraća sa istim podvalama.

Za sve to vreme mrtvi iz Gore, najbučnijom tišinom, oglašavaju svoje misli, iskustva, nedoumice, srećne i nesrećne odluke, naknadnu pamet, a dijalozi koje vode su dijalozi dve uvek spurotstavljene strane, razuma i emocija, pragme i utopije, zla i dobra, iako se od početka zna koja je strana gubitnička. Šta su nam, onda, mrtvi ostavili? Petrova gora se trese od njihovih metafizičkih, filozofskih, religijskih nadgornjavanja. Čuju li ih živi? Treba li da ih čuju, s obzirom da je smrt, a ne istorija, jedina učiteljica života koja do duše stiže kasno, pa čovek zauvek ostaje neznalica.

Pogrešno bi bilo da se pomisli kako je roman  „Ćutanja iz Gore“ čista fantazmagorija. Iza tog se podnaslova vrlo mudro razbija svaka iluzija da je protekla decenija išta dobro donela ijednom nacionu koji je bio zahvaćen ratom. I do se u prethodnim romanima petoknjižja, u ogromnom rasponu od udeala do profiterstva, govori o različitim aspektima rata, ova knjiga Mirka Demića pojavljuje se kao završnica koja praizvor i ishode istorijskih procesa sagledava korz jednu, srpsku, naciju i na jednom, krajiškom, prostoru od mitskih vremena do danas, pokušavajući da preko dijaloga stvarnih i fiktivnih ličnosti u tim procesima ukaže na sva neshvatanja, na sva neznanja i sve zablude koje su nas dovele dovde gde smo, a na videlo izašli samo patnja i mehanizam umeća vladanja.

Mirko Demić ima izuzenu sklonost ka moralnim temama a način na koji ih obrađuje teži ka misaonom i počunom. To je bilo vidljivo i u prethodnim romanima i prebogati rečnik kojim raspolaže samo osnažuje takav književni izraz. U „Ćutanjima iz Gore“ to je sada predstvaljeno bez ostatka, štaviše, ceo roman je u sentencama što je nešto do sada neviđeno u našoj novijoj književnosti. I ne samo to: ako u prethodnim delima te mudre nisu uvek bile i najuspešnije, ovde su toliko izcizelirane da taj rad na njima gotovo zadivljuje.

Svaka sentenca i svaka reč upotrebljene su samo sa jednim ciljem – da se pokažu kontinuitet zla od postanja do današnjih dana, i kontinuitet ljudskih gluposti iz kojih ta zla proizilaze. Ta doslednost ogleda se i u odnosu pisca prema jeziku, u smišljenoj upotrebi najsavremenijih reči u kontekstu najdrevnijih mitskih prikaza, kao dokaz vremenskog kružnog obnavljanja ljudskog trajanja.

Nazvan fantazmagorijom, roman „Ćutanja iz Gore“ je delo u kojem misaono preovlađuje nad radnjom; nje ima u pričama mrtvih, a i tada joj je teško probiti se kroz sloj gnome. Iako se bavi fantazmama, ovo je knjiga koja je utemeljena u realnom i istovremeno najmeditativniji i najpesimističniji roman Mirka Demića, koji po atmosferi crnila što se sa mrtvih grobova izliva na žive nadilazi svaku setu, tugu, bol i jad.

Sama organizacija romana, njegova labava konstrukcija jeste zanimljiva, ali je daleko od nekog eksperimenta. Ono što se, međutim, može nazvati eskperimentom jeste aurtorov odnos prema čitaocu i izvorna iskrena vera da će u „Ćutanju iz Gore“, koje se slobodno može okarakterista i kao Demićevo najhermetičnije delo, pronaći sebe. A to je piscu najveće priznanje.


Goran Maksimović
ĆUTNJA I GOVOR TAJANSTVA

Mada je napisan kao peta romaneskna i pripovjedačka cjelina, prozna fantazmagorija Ćutanja iz Gore Mirka Demića predstavlja zapravo uvodni roman iz petoknjižja pisanog posljednjih desetak godina i u cijelosti posvećenog sudbini piščevog zavičaja, Srbima iz Krajine, a prethodile su mu knjige: „Molski akordi“ (2008), „Trezvenjaci na pijanoj lađi“ (2010), „Po(v)ratnički rekvijem“ (2012), „Ataka na Itaku“ (2015).

Inicijalno „Ćutanja iz Gore“ predstavljaju „fantazmagoriju“ u kojoj se kroz razuđenu romanesknu priču, prepunu mitskih i stvarnosnih analogija, izlaže legendarna i istorijska sudbina Petrove gore na Kordunu, ali i brojna proročanstva u kojima se sluti njena neizvjesna budućnost. Kroz prikazivanje sudbine dvojice glavnih junaka po kojima je Petrova gora prema narodnom predanju i dobila ime: posljednjeg hrvatskog kralja „narodne krvi“ Petra Svačića (Snačića), koji je vladao od 1093. do 1097. godine, kao i srednjovjekovnog srpskog pravoslavnog kaluđera Petra, dočarane su dvije geografski i etnički bliske, a duhovno veoma udaljene sudbine dva naroda, Srba i Hrvata, koji su stoljećima zajedno naseljavali taj prozorljivi prostor. Dodatno usložnjavanju romaneskne priče doprinosi i treće narodno vjerovanje po kojem je Petrova gora dobila ime po prvom hrišćanskom apostolu Petru.

Komponovan na principu narativne inverzije, sa „Epilogom koji je na početku“, a kazuje ga posljednji krajiški vidovnjak Lešo Samouk (Dijaković), te „Prologom koji je na kraju“, a kazuje ga neimenovana „upraviteljka sanatorijuma“, ispričane su iz perspektive „glavnog naratora“ u centralnoj romanesknoj priči brojne istorijske i legendarne reminiscencije o sudbini nastanjenika Petrove gore od predrimskog i rimskog doba, preko srednjeg vijeka, razdoblja 19. i prve polovine 20. stoljeća, pa sve do naših dana, do savremenih političkih događaja iz 90-tih godina 20. vijeka. Pronalazimo brojne upečatljive primjere. Posebno se osvrćemo na kazivanje oporog ratničkog iskustva rimskog legionara iz Siscije Lucija Valerija Verekunda, koji je naprasno skončao na Petrovoj gori, a pronađeni kameni spomenik u Topuskom je jedino svjedočanstvo njegovog postojanja. Novijeg datuma, ali za srpski narod veoma dramatična i presudna je priča o sudbini srpskog patrijarha Lukijana Bogdanovića kojeg su austrijske vlasti likvidirale 1913. godine prilikom njegovog dolaska na zakazanu audijenciju u Beč, zbog naglašene uloge u pomaganju srpske vojske u toku balkanskih ratova. Poglavlje u kojem polemišu patrijarhova odrubljena glava i obezglavljeni trup prerasta u metonimijsko kazivanje sudbine čitavog srpskog naroda kojeg su nasilno htjeli da obezglave i ostave bez istaknutih narodnih prvaka i predvodnika u dramatičnim istorijskim vremenima.

U fantazmagoričnim iskazima, kroz devet oglašavanja „utvara“, otvorena je velika rasprava o prorocima i proročanstvima, kao i o vaskrsenju od kojeg počinje sve, a ne od rođenja, kako se to uvriježilo u narodnom mišljenju. Ono što uskrsava nikad nije ni bilo rođeno, ono neprestano traje i doživljava brojne mijene i preobražaje pod kojima se ukazuje pred smrtnicima. U tom romanesknom istaknutom segmentu naročito dolazi do izražaja kazivanje narodnog vidovnjaka Leša Samouka (Dijakovića), koji je prema nekim prilično pouzdanim izvorima zaista postojao i živio na Petrovoj gori početkom 19. vijeka, a koji se u Demićevoj interpretaciji sa snažnom ironijom odnosi prema svojim proročanstvima i sam najmanje vjeruje u njih, a narod koji ga drži za prozorljivog i posebno obdarenog vidovnjaka, nijednom riječju ne dovodi u sumnju ta predskazanja i prepoznaje u njima čitav niz analogija i bliskosti sa stvarnim životom.

Veoma su uzbudljiva kazivanja o sudbini srednjovjekovnog srpskog kaluđera Petra, koji je prema srpskom vjerovanju obnovio klicu života na živopisnoj Petrovoj gori. Iako je bez jezika i nema moć glasnog govora, njegova ćutanja i razmišljanja o čovjeku i njegovoj sudbini, o prošlosti i sadašnjosti, o vaskrsenju kao osnovi postojanja i obnove ljudskog života i prirode, snažnija su od bilo kakvog drugog kazivanja. Simbolički su u romanu ukrštena sa razbarušenim mislima i monolozima njegovog mladog učenika i oponenta, monaha Pavla, koji je naspram Petrove ćutnje, smirenosti, mudrosti i iskustva, simbolički nosilac nepromišljenosti, nestrpljenja i agresivnosti, kao korijena svakog ljudskog zla i stradanja.

Ukrštajući legendarne i dokumentarne istorijske iskaze i izvore, Demić neprestano preispituje prošlost i ukršta ta saznanja sa sadašnjošću i budućnošću. Pri tome dolazi do poražavajućeg saznanja da je podjednako sve neizvjesno i nejasno u tim različitim i udaljenim vremenskim odsjecima, a da je samo izvjesna ljudska patnja i stradanje. Najmanje je trenutaka koji su prožeti srećom i nadom u ljudskim životima. Otuda je Demićev narod koji je živio ili živi na Petrovoj gori, podjednako to važi za Srbe i Hrvate, pravoslavne i katoličke hrišćane, metonimijski prerastao u simbol univerzalne sudbine raskorijenjenog čovjeka uopšte, koji vjekuje na „ničijoj zemlji“ i lakovjerno iz generacije u generaciju pokušava tu ničiju zemlju prisvojiti za sebe. Za dramatičnu savremenu sudbinu krajiških Srba, Demićeva romaneskna fantazmagorija Petrove gore poprima simbolička značenja ravna Svetoj gori Sinajskoj ili Svetoj gori Atoskoj, iz koje će iznova vaskrsnuti neka nova iskra života na tim danas opustjelim i opustošenim prostorima.

Zahvaljujući tim razuđenim narativnim nitima i različitim perspektivama pripovijedanja, kao i raznolikim vremenskim planovima, koji su uglavnom kreirani iz ukrštanja stvarnosnih saznanja i fantazmagorija, te brojnih legendarnih i istorijskih asocijacija, kao i analiza naših nacionalnih strasti, naravi i iluzija, stvorena je značenjski gusta proza, koja po svemu reprezentuje dosadašnje zapaženo cjelokupno djelo Mirka Demića, što je na najbolji način potvrđeno književnom nagradom imena „Meše Selimovića“ za 2016. godinu.

 


Gordana Vlahović
O NEIZRECIVOM, KROZ VEKOVE

Roman Mirka Demića Ćutanja iz Gore toponimski je vezan za planinu na Kordunu, Petrovu goru, za čije ime postoji stvarno i mitsko objašnjenje: ime prvog apostola, tvorca života; Petrova nevidljiva duša na vrhu bedema, luta i sluti, vantelesna. Jedna je od belih pčela, odmetnutih, u traganju za boljim i sigurnijim mestom, stigavši u „bezljudni predeo“, u zemlju bez imena. I ime poslednjeg hrvatskog kralja, Petra Svačića. Po mitu oko Petra Kralja pletu se nepouzdani podaci i neuhvatljive mitske predstave. Ime mu je nesporno, a sve drugo može i ne mora da bude. Ostalo je u priči da je kraljevao u gradu Tenenu, da je izdat od svojih, da je fizičkom smrću dao priliku onima koji veličaju nesreće i pevaju poraze, a da mu duša i dalje luta naokolo. Zajednički im je grob, Gora, njena utroba, puna gomila mrtvih, „grob bez biljega “. Tema, kod Demića prepoznatljiva, no ovaj put proširena na istorijsku, filozofsku, mitsko-biblijsku dimenziju. To je sudbina Srba kroz vekove, praćena od pradavnog rimskog doba do današnjih dana, do Oluje. Fantazmagorično kazanu, priču vode tri pripovedača:
– Lešo Samouk, poslednji krajiški prorok koji o tragediji svoga naroda otvara i zatvara knjigu Epilogom koji je na početku
– upraviteljka sanatorijuma (glas njen dat je u Prologu koji je na kraju)
– narator središne priče.
U stalnoj su polemici i suprotstavljanju svi glasovi ovozemaljski i onostrani, disharmonični su, svaki sa svojom istinom. Nadgornjavaju se glasovi prvih ljudi Adama i Adame, vrhovne sveštenice G(v)ozdene i rimskog legionara, ruku i pepela, Petra i Pavla, duše i tela, Nikoga i ničega, Nekoga i nečega, igumana i kralja. Katkad se čini da i nisu dijalozi među antipodima – već vođeni samogovor, uz trajni preplet mita i istorije, uz odsjaj davnih vremena.
Dijalog Adama i Adame (Eve), nije drugo do glasovi muškarca i žene, u neslaganju, ali i upućenosti jedno na drugo; o polovima i sudbinama istih od prapočetka, o pitanju lične slobode. Glas žene je samosvesniji i samouvereniji, čak i u oponiranju biblijske priče. Adama predviđa da će se tvorac iz dosade odreći svog Rebra, i zna da se i Adam i Svevišnji varaju da će je odvojiti od sebe. Adamu je žena potvrda njegove lakomislenosti a žensko zna da je muško njen zavičaj, jedini izvor njene nostalgije. U njihov odnos upletena je epizoda o krivici zbog povlađivanja zmiji.
U biblijskoj formi ispripovedano, Petar i Pavle ne gledaju isto ni svet zaumlja, ni bezumlja. Petar moli u žaru vere. On je sav misao, ćutnja, molitva, samoća, zarad izmicanja mraku, izvan ljudi; podvodi sve pod manastirski poredak. Pavle sumnja u smisao molitve, traži spas u ljudima, u sumnji, nedoumici. Pragmatik je koji razumom želi da sačuva svet. Zaključuje da su male razlike između kletve i molitve, zajedničko im je nezadovoljstvo. Jedino što molitva nastoji da podiđe Tvorcu. Ali, zar se huljenje uvek dalje ne čuje? Pavle sa tim računa.
Često, Demićevo kazivanje dobija metafizičke dimenzije, posebno kad razmatra pitanja zla i dobra, duše i tela, propadnosti i večnosti. Prošlost se opredmećuje u budućnosti, koja se neumetno osadašnjuje. Buduće nesreće zaličiće na one prošle. Izvori zla neotklonjivi su, samo se pritaje. Ne niče na humusu Raj, no on postaje mesto potiranja različitosti. Na nečemu je uvek građena ovovremenost. Niti svet počinje od nas, niti se može toliko duboko zaroniti u daljinu i dubinu Postanja, osim predanjem i dodavanjem snovnih pisanija.
O odnosu telesnog i duhovnog raspravljaju vrhovna sveštenica i rimski legionar, patrijarhova glava i trup, te ćućore potajno duša i telo. Glasovi i romori odasvud. Šta kazuju? O kratkovekosti carskih loža; mačem se dolazilo, mačem se i svrgavalo. Telo je kratkoveko, a duša maglovita, nepostojana, u nevidbogu i nedodiru, u lutanju. (Kao što će pokazati i sudba legionareva. Sklonjen u terme od verolomne žene i nezahvalnih sinova, s namerom da leči kostobolju, a izdalo ga srce, koliko god se u njega pouzdavao.) Telo mu počiva ispod nadgrobnog kamena na Gori. Trošnost materijalnog posvuda je, osim ako ne ostane iza tela komad nakita. Vrhovna sveštenica zna da je telo često tesno za proporcije duše. A ako se čuje podzemni romor glasova bivših ljudi, ta onostrana varka, mogu ga čuti samo oni koji veruju u potrebu razgovora sa mrtvima. Šta duša sama zbori? Večno je kretanje, večno kajanje, zatočenik u telu, nesmirenost i u telu i van njega, povodljiva i često kriva za pogrešne procene. A telo? U njemu je iskustvo fizičkog stradanja a linija dodira sa dušom je bol. Može biti da je duši jedino u telu toplo, a najteži put je doći do sebe samoga.
Lešo Samouk, bogobojažljivi vernik, proročkim nadahnućem opsednut je. Govoriti o neizrecivom, i biti uvek u sumnji da je trebalo šta izreći, jer za mnoga proroštva je želeo da se ne ostvare: „Proroštva nikad nisu upozorenja, već presude bez prava žalbe.“ Reči proročke znaju da budu slatke i gorke, zastrašujuće i umirujuće, preteće i utešiteljske. Ako se narod odriče svojih proroka, onda je to znak da se odrekao i svoje budućnosti, ma kako ona bila mračna. Proroci su svedoci cikličnog smenjivanja života i smrti, prošlosti i budućnosti. Proroštvo je jedan od bezbroj načina da se zavara umiranje.
Kad narator vaskrsava u obliku prosjaka a zatim nastaje nadgornjavanje braće po materi i braće po ćaći, onda pratimo:
– združivanje i razdruživanje
– mirenja i krvave pirove
– ideale i izneverena očekivanja.
Razotkriva se alegorijska priča o današnjoj politici i posledicama. O duhovima mrtvih iz Gore, neizvesnoj budućnosti živih i nedosanjanim narodnim snovima (govorio iguman ili kralj, na istom smo). Da li uvek nađu oni koji istinski tragaju, ako su vođeni ljubavlju (kao patrijarhov trup nasukan na stub drvenog mosta)? Skepsa prihvata onu misao „Istorija ratova je istorija zverstava“. A proroka Leša nema više, jer je sve manje onih koji bi ga se sećali.
Kao što se biblijska Knjiga postanja čita sporo, po delovima, uz vraćanja na po koju promisao – tako se Demićev roman Ćutanja iz Gore, ne može nikako drugačije čitati – nego kao pomenuti umni rukopis.


Ivan Isailović
ZAUMNI PROSTOR ZAVIČAJNOSTI

Godina 2016. ujedno je i godina kada je veliko zavičajno petoknjižje Mirka Demića (1964), koje se na poseban način bavi fenomenom Srba u Hrvatskoj, dobilo svoju konačnicu sa romanom Ćutanja iz Gore, od autora označenog kao fantazmagorija i istinski početak velike epopeje, koju redom još čine Molski akordi (2008), Ataka na Itaku (2015), Trezvenjaci na pijanoj lađi (2010) i Po(v)ratnički rekvijem (2012).
Sa svešću o kompleksnosti teme koju je pred sebe stavio, autor je smatrao svojom obavezom da kao „svedok završnog čina nestajanja jednog dela naroda, koji je, po pravilu, uvek – ubilački i samoubilački” te „mrtve kapitale”, kako ih sam naziva, izvede iz političkog i istorijskog mraka i izgradi ponovo na „ničijoj zemlji”, na polju književnosti i fikcije. Pošto je biti svedokom i učesnikom istorijskog događaja koji se uzima kao književni predložak u isto vreme i prednost i hendikep, autor je svoju pripovednu poziciju strogo držao u polju liminalnosti jer je jedino sa margine i granice mogao da progovori o univerzalnijem karakteru i značenju događaja, rezonerskim glasom, ne priklanjajući se nijednoj strani.
Fascinacija istorijom uvek je potraga za antropološkim smislom u njoj, a ne prepuštanje pukoj civilizacijskoj neumitnosti. U Demićevom petoknjižju istorija je samo šminka, maska koja čini lice vidljivim, ali ga ne stvara. Mit je ono što oživljava duh vremena. Uspostavljanjem paralelizama između mitološkog sloja i romaneskne priče potiskuje se objektivno istorijsko vreme i socijalna motivacija, a neposredna stvarnost u kojoj Demićevi junaci žive pokazuje se kao predvidljiva i ponovljiva. Istorija ograničava i sputava, ali njenim preplitanjem sa mitom dobija se treća dimenzija, koja otkriva ono što je imanentno samoj ljudskoj vrsti.
Sve to postaje mnogo jasnije pojavljivanjem Ćutanja iz Gore, fantazmagorije koja predstavlja, na izvestan način, svevremenska sočiva za dublje razmatranje ostala četiri toma. U prepoznatljivom esejsko-meditativnom maniru i prstenastoj strukturi, jezički precizno, Demić nas uvodi u svet Petrove gore, u okamenjeni Argo koji vodi do najdublje prošlosti, ne bismo li bili svedoci one pokretačke istine za kojom je tragao, ali i postali njegovi saučesnici u nameri da društvenu istoriju i čovekovu budućnost objasni upravo tom najdubljom prošlošću. Opsednut istorijskim talogom koje uverava da buduće greške ni po čemu neće biti drugačije od onih iz prošlosti, pisac je u mitu video mogućnost ukazivanja na vanvremenski nacrt tragedije koju ostvarujemo samim življenjem.
U skladu sa žanrovskim određenjem junaci Ćutanja iz Gore nisu ljudi od krvi i mesa, građeni pažljivom psihologizacijom i karakterizacijom u razgranatoj mreži motiva, niti su jednostavno personifikovane, opredmećene ideje. Pre ih možemo nazvati glasovima, utvarnim glasovima koje pripovedač Lešo Dijaković – Samouk (a koji i sam krije umrlo u svom imenu) osluškuje na Petrovoj gori. On prislanja uvo na „bilo gore”, sluša „pulsiranje praznina iz kojih su odbjegle duše” jer mu se, zbog nemosti onih koji su živi, vaskrsavanje mudrosti iz sveta upokojenih generacija nameće kao jedina razumna stvar. Uz „Epilog koji je na početku” i „Prolog koji je na kraju”, roman čini devet poglavlja sa doslednom troslojnom strukturom gde se posebno ističu upravo poglavlja označena kao „utvare”. Najveća fantazmagorija južnoslovenske književnosti, Pekićevo Zlatno runo, u antičkom mitu o Argonautima traži početnu zabludu čoveka u svevremenosti, dok Mirko Demić u Ćutanjima iz Gore ostaje veran hrišćanskom mitu, tražeći u postanku prvog čoveka i prvu grešku, trenutak kada je Jedno prestalo da postoji. Pripovedač pred nas iznosi dijaloge, potekle iz knjige vaskrsle iz kamena, u kojima učestvuju Adam i Adama, Duša i Telo, Neko i nešto i Niko i ništa, Petar i Pavle, kralj i iguman, patrijarhova glava i trup, živa ruka i pepeo, samo da bi tu polifoniju proroštava i univerzalnih istina zatvorio nazad u knjigu, i u kamen, ostavljajući za kraj ciničan zev upraviteljke sanatorijuma: „Tu sam da smetam, da ismijavam entuzijazam svakog pregnuća i prekrivam prostirkom cinizma svaki pokušaj apoteoze besmisla kojeg ljudi zovu smislom.” Knjiga vaskrsla iz kamena u poslednjem poglavlju se kamenu i vraća, na isti način na koji u Ataki na Itaku manastir kao čudo izranja iz vode samo da bi apokaliptički uronio nazad na kraju. Ćutanja iz gore u izvesnoj meri su travestija Isusovih Beseda na gori, gde već predloško-padežnom konstrukcijom „iz gore” anticipiramo pojavu utvarnih glasova.
Neverovatno je kako upravo ono najdokumentarnije ima najdublju simboličku vrednost u delu Mirka Demića. U hermeneutičkim pregnućima ne treba dozvoliti da nas zavedu piščeva objašnjenja prototeksta i dokumentarnost, niti se misleći lokalitete treba zaustaviti na geopolitičkoj poziciji i verodostojnosti napisanog; upravo u nazivima Zaumlja i Petrove gore krije se poetička tajna petoknjižja, naročito istaknuta u Ćutanjima iz gore.
Prvi lokalitet svojim imenom ispisuje malu intertekstualnu korespondenciju sa ruskim formalistima i Šklovskim o zaumnom jeziku i „rečima izvan smisla”. U Ćutanjima iz Gore oseća se težnja ka zaumnom jeziku, izvornoj strani govora koja zvuku ne daje samo ulogu pratioca smisla već i samostalan značaj. Lešo Dijaković putuje, luta pustarama Zaumlja „drugujući i besjedeći sa ovcama i psima, pokušavajući da razumije jezik životinja i bilja, da osluškuje uzdahe zemlje i njihove odjeke u ušnoj školjki”. Dobar primer pažljivog odabira reči i jezičke virtuoznosti pisca jesu glagolske imenice iz naslova poglavlja u romanu koje u sebi nose nešto od onog onomatopejskog što je umaklo artikulaciji i smeštanju u simbolički sistem znakova: „mrmor”, „romor”, „žagor”, „njunjorenje”, „mumlanje”, „brbljanje”.
Važnost govornog jezika kod Mirka Demića i zvuka u njegovoj prozi ogleda se još u naslovima knjiga Molski akordi (žanrovsko određenje: končerto groso) i Po(v)ratnički rekvijem. Međutim, sa Ćutanjima iz Gore zvuk biva konačno sjedinjen sa drugim važnim slojem u njegovim naslovima i delu uopšte – sa prostornom odrednicom. Tokom romana Pavle u jednom razgovoru sa Petrom nastoji da „buku vrati nazad u njezin zavičaj, u okrilje nijemosti – u ljudsko srce”, razlikujući ćutanje od tišine, tvrdeći da „ćutanje ne isključuje zvuk”.
Drugi lokalitet, semantički još bogatiji, ujedno je i junak romana – Petrova gora. Zavičaj kao prostor koji uvek izmiče u Demićevoj prozi u Ćutanjima iz Gore postaje glavni junak, onaj kome se obraćaju, onaj koji posredstvom utvarnih glasova progovara. Iznose se predanja o postanju i poreklu imena, praćena narodnom pesmom o nastanku i nestanku Petrove gore. Važan faktografski i narativni deo romana čine priča o poslednjem hrvatskom kralju Petru Svačiću sahranjenom na Gori, kao i legenda o kaluđeru Petru kome je Gora, takođe, postala grobnica.
Lešo Dijaković ima pod glavom kamen, koji se posle teške noći „sna bez snova” pretvara u knjigu. Veza Zaumlja sa Petrovom gorom upravo je kamen, jedan od glavnih motiva romana. Kamen je deo nekadašnje srušene bogomolje, sakriven duboko i u imenu novozavetnog apostola, kome je prema predanju Isus predao zadatak da izgradi njegovu crkvu. Apostol Petar je kamen temeljac, stena na kojoj je hrišćanstvo podignuto. Zbog toga ne vaskrsava Isus, već knjiga čijim vaskrsenjem iz kamena počinje pripovedanje u romanu. Važnost ovog motiva ogleda se u rečima upravnice sanatorijuma, pripovednog glasa iz „Prologa koji je na kraju”, koja tvrdi da „sve nastaje iz kamena, pa i priča. U kamenu je pohranjena tajna vremena. U njoj vrijeme nije podijeljeno na bivše, sadašnje i buduće, kao što ovu Goru ukrašava troroga kapa na čijim vrhovima neprestano zvone zvoncad kao na kapi kakve dvorske lude. (…) Sve nastaje iz kamena i sve nestaje u kamenu.”
Odlučivši da naraciju smesti u svevremenost, Mirko Demić je u svojoj prozi istinsku dijalogičnost predao prostoru. Petrova gora nije tek dekor na kojem se zbivaju velika i mala dela istorije dva naroda. Petrova gora je junak, učesnik, pokretač i uzrok zbivanja. Lucije Valerije Verekund na jednom mestu u romanu kaže: „Postoje predjeli predodređeni da se zbog njih ratuje, predjeli koji svojom konfiguracijom i rječnim tokovima, svojim vodenim i kopnenim raskrsnicama podrazumevaju granične karaule.” Kao „živ” prostor kome se junaci obraćaju, iz kojeg glasovi zbore, Petrova gora ostaje do kraja pripovesti kao jedina konstanta, ili kako sam Petar u romanu govori: „Sve je sklono propadanju, sem ove Gore Petrove.”
Petoknjižje Mirka Demića je svojevrsni feniks koji je, nažalost, da bi se rodio, morao da vaskrsne iz pepela što je ostao nakon tragičnih istorijskih zbivanja. Piščeva uloga je šaranje po tom pepelu, proročki čin koji po pripovedačevim rečima „venčava prošlost i budućnost”. Kako Lešo Dijaković još kaže: „Uskrsnuće ostaje jedini dokaz nezadovoljstva postojećim znanjem, stanjem i oblikom.” Mirko Demić nije novi glas u srpskoj književnosti XXI veka, već onaj nužni glas, jedini koji može da obuhvati sve a da ostane na zemlji; koji može da progovori sa granice dva „ljuta” identiteta, a da mu se ne zameri apologetstvo jednog. Negde na granici između XX i XXI veka stoji figura Mirka Demića i sa pogledom kojem su znana oba horizonta, ideološki nepotkupiv, ostaje na „ničijoj zemlji”, briše prašinu sa zaboravljenih tema, osluškuje šum i buku ispod listova kanona, buku koju površnim slušanjem nismo prepoznali kao glas, te smelo pripoveda iz dubina jezičkog jezgra, ne podilazeći čitalačkim očekivanjima.


Adrijana Cvetanović
FANTAZMAGORIJA O NAMA

Petoknjižje koje čine Molski akordi, Ataka na Itaku, Trezvenjaci na pijanoj lađi i Po(v)ratnički rekvijem Mirko Demić upotpunjava svojim  novim romanom Ćutanja iz gore. U svojevrsnoj fantazmogoriji čiji je glavni junak Petrova gora autor kroz dijaloge prvih ljudi, Adame i Adama, koji otkrivaju karaketr odbačenog koji jedino sanja da postane dovoljno ohol i odbaci onog koji ga je odbacio, neuporedivim i razornim prezirom odbačenog,  nikoga i ničega sa onim ko je neko i nešto, kroz koji se pak otkriva defetističko osećanje jedinke koja je u savremenom svetu pokušala da promoviše pomirenje i razumevanje, a spoznala da je apsolutni poraz, ostavljena da pati od viška razumevanja za sve, kako za istomišljenike tako i za one sa čijim se stavovima nikad nije slagala, te patrijarhove glave i trupa, braće po materi i braće po ćaći ispunjava iskonsku dužnost umetnika. Pred svakim umetnikom stoji jedan zadatak- prodreti u suštinu značenja pojava koje su istovremeno arhaične i aktuelne, savremene i svevremene. U Ćutanjima iz Gore nema tradicionalne motivacije, pripovedanje oscilira između objektivnog i subjektivnog, dok se narativni identitet formira kao ishod tumačenja pripovesti i čitanja, ukrštanjem čitaočevog i sveta teksta. Naracija je nelinearna, ali samo pripovedanje ima antropološko svojstvo, što nadilazi sve formalne odlike svakog teksta. Umetničkom konkretizacijom Demić nas upoznaje sa likovima koje prepoznajemo i u svom okruženju i svom čitalačkom iskustvu, a kojima je zajednička crta tragičnost združena sa groteskom.

Piščevo ja konvergira se u proroka koji je čovjek slijep za sadašnjost a prozorljiv za sve ono što nas čeka i koji ne govori o onome što ga opseda kao o pojedinačnom fenomenu, veća kao prorok koji u njemu otkriva opšte, dublji i stvarni odraz savremene krize. Profetski glas tako već na prvim stranicama Ćutanja iz Gore poručuje da sve tajne svemira mogu da se sažmu u jednu rečenicu- apokalipsa se dogodila.

Prihvatimo li da je tematska okosnica Demićevog pripovedanja u ovom romanu demografska katastrofa koja je zadesila srpski nacion videćemo da on sve vreme na umu ima osećanje istoričnosti koje ga kao čoveka prisiljava da piše ne samo sa svešću o svojoj generaciji u vlastitoj koži, već sa mišlju da i ukupan korpus literature njegove nacije ima simultanu egzistenciju. Upravo to osećanje istoričnosti, koje je i osećanje bezvremenog i osećanje prolaznog,  Demića kao pripovedača čini tradicionalnim. Uvek aktuelna tema animoziteta na nivou nacije ili društva kao takvog za Petrovu goru, za koju se kaže da je neuspeli simbol pomirenja, povod je reosmišljavanja temelja sveta kakav je postao danas.

Demić pak vešto zaobilazi društveni angažman u svom pripovedanju, svestan da odgovarao on ili ne aktuelnim tokovima političke ili ideološki napredne misli u aktuelnom trenutku , ma u kojoj formi saopšten, angažman nije deo umetnosti. Otud tanka nit politike ili kritike društva koju pronalazimo u pojedinim dijalozima u romanu nisu deo piščevog socijalnog bunta, već zabrinutost nad sudbinom društva sačinjenom od pojedinaca čiji karakteri, koji su sartrovski izabrani ishodi, odlučuju o nama. Pokušavajući da se u dijalozima koje vode njegovi nekonvencionalni junaci apostrofiraju humanistički stavovi Demić kao da piše roman sa tezom. Onaj koji je doživeo da se protiv njega okrenu njegovi glasači, da najviše postrada onaj deo naroda čiji je čitavog političkog života bio predstavnik i dosledni  branitelj, koji na kraju balade postane tvrdoglav zaštitnik onoga što je nekad osporavao, pravdajući se takozvanim novim okolnostima, sinegdohijski je prikaz našeg savremenika, onih koji odlučuju, a čiji karakter je zbir pogrešno donesenih odluka i činova koji nisu za ponos. Umetnikčkim uobličavanjem takvog pojedinca te konkretizacijom ideje koju otelovljuje Demić pripoveda o dubinama ljudske duše, večitom traženju bez ishoda. Iz reči Braće po materi saznajemo šta je to selo i kako ono opstaje u pojedincu koji od njega pokondireno beži kao trajna veza sa podzemnim silama, koja opominje da je seljak izdanak stoletnog zlopaćenja, u kome je sabijena čuvena šutnja, dok Braća po ćaći odgovaraju da je selo ono što od rođenja guši, ono od čega se beži. Taj koji želi da pogospodi seljaka kako bi mogao da vidi novog sebe u ogledalu na kraju postaje onaj koji više ne može da razume sopstvene potrebe, ali zato upoznaje lažno svedočenje, ideale, izneverena očekivanja, progonstvo, postajući melanholični otpadnik, naš savremenik.

U eri kada se posebno u redovima mladih, pogođenim anarhijom duha,  vulgarizuju ideje, ili se usvajaju njihove negativne strane, kada su u iako u društvu pojedinci pogođeni samoćom uloga književnosti je i da pronađe korene takovog stanja. Demić preispituje instituciju kao takvu. U revolucionarnim lomovima koji istina jesu neizbežni, ali koji ništa ne tvore, već stvaraju nov način života, evidentno bezočan u svojoj samodovoljnosti stradaju istinske ideje. Kao jedan od krivaca navodi se institucija, konkretno crkve. Lik Pavla, koji u Demićevom oblikovanju postaje groteskno- apsurdna figura čije reči od proročkih postaju puko brbljanje, otkriće da upravo crkvena mašinerija kastrira u nama i vjeru i razum. Krajnja konsekvenca svakog vjerovanja je jeres, koja je u stvari posljednji plamen vjere. Molitva je razbibriga, traćenje vremena u čekanju onog što će se desiti ili onog što će izostati.

Demić minuciozno ukazuje i na još jednu pošast društva, ne samo savremenog. Naime, iako svakodnevno čitamo, pišemo, raspravljamo na temu sudbine čoveka i krize humaniteta svedoci smo  bestijalne surovosti čoveka prema čoveku. Posebno na trusnim balkanskim područjima, postoje predjeli predodređeni da se zbog njih ratuje, predjeli koji svojom konfiguracijom i rječnim tokovima svojim vodenim i kopnenim raskrsnicama podrazumijevaju granične karaule, rat je razotkrio laž civilizacije. Ono što je još strašnije je to što i nakon rata čovek ostaje mobilisan, jer je rat vaspitao nasilnike. Pokrov civiliziacije od sukoba načinio je borbu za slobodu, nacionalnu ideju. Nacionalizam gotovo idolopoklonički preobražava naciju u vrhovnu i apsolutnu vrednost, a čovek podjarmljeno postaje materijal istorije koja će tek biti ispisana. Bespomoćno batrganje malog čoveka u moru velikih ideja i pokreta i Demić potcrtava, formulišući tako i osnovnu ideju svog dela, te opsesiju koja ga i navodi na stvaranje malo šta čovjek na ovom svijetu bira. Uglavom ga biraju. Nepoznato je i čijim ciljevima služi. Čovječanstvo uvijek žrtvuje čovjeka.

Ostaje pitanje da li je Demićev junak ili Demić kao stvaralac, Ja koje ostaje izvan stranica njegovog romana rascepljen, određen sudbinom istorijskog trenutka u kojem živi, duhom vremena, zakonima društva ili je poražen saznajnom nemoći. U samo pripovedanje utkana je na mnogim nivoima Sartrova filozofska misao, a posebno pitanje da li je ljudska stvarnost po prirodi nesrećna svest bez ikakve mogućnosti da savlada svoje nesrećno stanje!?

Realistički postupak za Demića kao pripovedača nije primat. Stvaranje je proširivanje samoga pojma realnosti, stvarnosti koja obuhvata i suvisle i nesuvisle postupke. Njegov roman ne zahteva upućenog čitaoca koji će razotkrivati palimpseste ili mreže hronotopa, već tumača u čijim rukama ostavlja reči svog proroštva.

Večernje novosti, Beograd

ПОЛИТИКА МЕ ЈЕ ПРВО ПРОГНАЛА ИЗ ЗАВИЧАЈА (редакцијски наслов)novosti_i

Koja je od nesigurnosti koje ste pominjali, govoreći o Meši (i sebi), najpogubnija: sumnja u sopstvene snage i sebe, sumnja u jezik, u reči i njihovu moć tumačenja, nesigurnost u ljude, ideologije, države, vlast?

Pišući u jednom eseju o Meši pre šest-sedam godina pokušao sam da pokažem koliko je njemu nesigurnost, kao i svima nama, bila sputavajući faktor koji ga je pratio kroz život, naročito na početku spisateljskog puta. Sve do momenta kada je intuitivno shvatio da je nesigurnost jedna od njegovih uporišnih tačaka, sve dok nije zagrebao u samu njenu suštinu. NJegova najuspelija dela svedoče o nesigurnosti kao pokretačkoj sili, preduslovu svakom stvaranju; spisateljskom –pogotovo.Nesigurnost je ključno osećanje njegovih junaka, a sumnja – misao vodilja. Sumnja je u isti mah lekovita i opasna „igračka“ u rukama svakog od nas. Opasna, jer rađa nove sumnje, u nedogled, lišavajući nas svake vere, a time i nade. Uveren sam da bez nade nema humaniteta, a bez njega ni budućnosti ove civilizacije. Lekovita je, jer isključuje slepu veru u svaki autoritet, navodeći čoveka na budnost i oprez, ne dozvoljavajući mu da bude ophrvan luksuzom površnosti i povodljivosti.

– U svom petoknjižju tematizujete sudbinu Srba iz Hrvatske, složene hrvatsko-srpske odnose, vazda interesantne kako ovde, tako i „tamo“. Nije li to pomalo nezahvalna tema i smatrate li da bi vas bavljenje njom (npr. sad kad ste se sticajem okolnosti našli u središtu medijske pažnje) moglo na neki način „svrstati“, „odrediti“ (što se prečesto desi i bez piščeve želje a gotovo uvek od strane onih koji rečene knjige ne pročitaju)?

Literatura kojoj težim ne kalkuliše ni jednog trenutka. Ne gledam u kalendare, ne obeležavam jubileje, ne obazirem se za takozvane naloge tržišta. Vođen sam unutrašnjim impulsima i savešću, ukoliko ta reč nije deplasirana u našem vremenu. Ne brinite, hteo ja ili ne, umiljavao se, dodvoravao se ili ne – već su me smestili u odgovarajuće rubrike. Kako oni „tamo“, tako i oni „ovde“. Valjda je lakše kad mi dodele etikete i ubace u unapred spremljen pretinac ili fioku, kad povuku granice i okolče prostor u kojem mi dozvoljavaju da se krećem. Ako mi dozvoljavaju. Jednima sam suviše nacionalan, pošto pripadam „tankom, ranjivom sloju inteligencije ‘ruralne Hrvatske’“, koji se „groteskono igrao samostalne države“, drugima sve to zaudara na izdaju, trećima je moje pisanje anahrono, četvrtima sam krležijanac, a po petima, čak, restauriram jugoslovenstvo… Sveznadarima je teško ugoditi, uprkos tome što je literatura izgubila bilo kakvu važnost za takozvanog običnog čoveka.

– U vezi sa prethodnim pitanjem, ima li mesta književnosti u politici, politici u književnosti, piscima u dnevnoj politici? Koja je funkcija književnosti danas?

I književnost je politika. I ona ima ambiciju da utiče na ljude, a time i da vlada. Ona prava, podstiče čoveka da misli svojom glavom, da bude kritičan i prema sebi i drugima, kao i prema društvu u kojem živi. Meni se najviše dopada kada je politika predmet književnosti. Jedino je književnost može svesti na pravu meru – golu manipulaciju i zlopotrebu ljudskom (ne)srećom. Osećam politiku na svojoj koži, intenzivno od 1991. g. Zbog nje danas živim u Kragujevcu, jer me je baš ona prognala iz zavičaja. Funkcija književnosti se nije promenila. Ona i dalje treba da humanizuje čoveka i učini ga boljim, odnosno – manje zlim. Uprkos svojim malim snagama i minornom uticaju.

– Da li je zaključivanje petoknjižja „zaključilo“ i vaš odnos sa zavičajem i promišljanja o njemu, ali i o egzilu? Da li ćete se nakon ovoga okrenuti novim temama ili ipak imate još toga da ispričate na ove teme?

Mislim da jeste. Deset godina je proteklo u intenzivnom bavljenju tom bolnom temom. Treba u svemu imati meru, pa i u robovanju zavičaju. Iscrpio sam svoju, možda pretencioznu potrebu da „neke stvari kažem na drugačiji način“, da osvetlim temu o kojoj se ćuti ili izbegava da se priča. Nisam „pevao“ o moralnim pobedama, već o porazu, velikom porazu svoje i prethodnih generacija. Već se uveliko bavim drugim i drugačijim temama, drugim junacima i vremenima – i unapred im se radujem.

– Kako se vi, kao pisac, neko ko živi „od reči“, osećate u novoj sredini, novom narečju?

U Srbiju sam došao rano, kao petnestogodišnjak, i ostao šest godina. Pa otišao. Ova jezička varijanta mi nije strana. Moje prisilno iseljenje iz Hrvatske nije me dovelo u nepoznat svet. Smatram da je korišćenje obe jezičke varijante prednost, nikako hendikep. U pisanju – pogotovo.

Romani su ispisani tamošnjim dijalektom, ali najavljujete da ćete od sada preći na ekavicu? Da li je narečje u ovom slučaju određeno i temom nekog dela, i prostorom kojim se ono bavi, ili na kom nastaje?

Ijekavicu ne smatram dijalektom, već varijantom srpskog jezika. Ovde živim preko dvadeset godina. Nove teme i životno iskustvo traže novi i drugačiji izraz, novi jezički pristup. I neće mi to biti prvina. Nekoliko knjiga pre ovog petoknjižja napisano je ekavicom. Obe varijante smatram svojima; koristiću ih relaksirnao, od prilike do prilike, onako kao nalaže kontekst.

– Da li je ćutanje odista zamenilo govor, ikada? U čemu je moć ćutanja? A govora?

I ćutanje može biti rečito, bogato značenjima, ali u ćutanju nije rešenje. Ni uteha. U ovoj knjizi dao sam priliku mrtvima da progovore, pošto od živih retko kad možemo da čujemo nešto mudro. A kako će mrtvi da se obraćaju živima – nego ćutanjem. Uostalom, ćutimo li dok čitamo?

– Kakva je ta Petrova Gora, „glavna ličnost“ romana, kojoj kroz svoje pripovesti pripisujete bezbrojna značenja? Kakva je bila, kakva je sad?

Petrova gora je u mojoj percepciji mitska planina. U njenoj utrobi se kriju vremenski, arheološki i metafizički slojevi ljudskog postojanja. Kao i na površini. Mnogi žele da osvoje Goru, potčine je i prisvoje. Zbog nje se konfrontira, na njoj se rađa i gine, u njoj se sahranjuje. Ona je divovski grob; po jednima – kraljev, po drugima – kaluđerov. Petrova gora je predmet i mesto sporenja. Dakle – paradoks po sebi. I zato je večna i neosvojiva, dok pretendenti na nju dolaze da umru i nestanu.

– Dosledno se držite izuzetno istančanog jezika, u vremenu kada se on i u književonosti svodi na fukciju najnužnije komunikacije, saopštavanja priče ili činjenica. Mislite li da možda na taj način sužavate svoju čitalačku publiku – ili je samo, namerno i svesno, „probirate“, tragajući za onima koji mogu i žele da čuju ono što saopštavate?

Možda je moje shvatanje književnosti zastarelo jer smatram da se umetnički tekst treba razlikovati od publicistike, osim ako ga karikira. Nastojim da moj iskaz bude komprimovan i precizan. Moje se knjige ne „čitaju u jednom dahu“ i ne koriste se „za lakši san“. Pre će biti da su namenjene najupornijma i onima koji od književnosti traže više od opuštanja i bežanja od surove stvarnosti. Ne patim za hiljadama čitalaca, već za odabranima. Svestan sam da je sve manje onih koji utehu traže i nalaze u literaturi. Zato se obraćam ljudima od integriteta, usamljenicima kojima je čitanje isto što i disanje.

24. februar 2017.
(razgovarala Marina Mirković)

Na vest da sam dobio nagradu „Meša Selimović“

Za većinu pisaca vest o nagradi dolazi kao kratkotrajno obasjanje usred svakodnevnih sumnji i iskušenja koje svaki stvaralački napor podrazumeva. Naročito ako se radi o nagradi koja nosi ime Meše Selimovića, pisca koji je od nesigurnosti i sumnje izatkao najvrednije stranice naše literature.

Podsetio bih vas da je, bolno iskreno, Meša izrekao: „Ta obeshrabrenost, klonulost, nevjerovanje u sebe, ostavili su traga na meni sve do danas. Zato sam počeo kasno da pišem, zato sam nesiguran u sebe, zato svakom poslu prilazim kao početnik, strahujući od negativnog suda“.

Dakle, bila je to najpre nesigurnost u sebe i sopstvene snage, a onda i nesigurnost u jezik, sumnja u reči (i njihovu moć da tumače čoveka i svet), nesigurnost u ljude, ideologije, države i svaku vlast.

Zaronio je duboko i snažnu u ljudsku ponornost, uprkos tome što se u Sjećanjima vajkao kako je to sve još uvek plitko i tanko, spram njegovih uzora – Dostojevskog i, delimično, Tomasa Vulfa. Pokušao je da dopre do odgovora – šta je to što samu nesigurnost rađa, krepi i umnaža. Svejedno, uprkos velikom uspehu kod čitalaca i kritike, Selimović se jednako žalio kako još uvek traži jezik za kojim je težio, dok su njegovi veliki uzori i dalje „ostali nedostignuti“.

Posle njega, lako je biti iskren, pa priznati da su sumnja i nesigurnost i moji pratioci, pogotovo tokom poslednjih desetak godina od kako ispisujem svoje petoknjižije (koje Ćutanje iz Gore hronološki otvara) u čijem je središtu sudbina Srba iz Hrvatske, gde sam rođen, ne znajući da li će moj pristup biti interesantan i podsticajan za čitaoce i kritičare. Priznajem i to da sam neretko pomišljao kako uzalud traćim svoje dane na nešto što nikog ne dotiče.

Zato sam počastvovan svakim glasom kojeg su mojoj knjizi podarili kritičari, a ime Meše Selimovića će biti dodatno ohrabrenje i podstrek da u pisanju, urpkos svemu i svima, ipak ima smisla – ne samo za pisce, već i za sve one koji se druže sa njihovim knjigama.

20. 02. 2017.